Đọc bản nhạc piano khác đọc một dòng giai điệu ở chỗ bạn phải đọc hai khuông nhạc cùng lúc, khuông trên thường cho tay phải, khuông dưới cho tay trái, và chơi theo chiều dọc: những nốt thẳng hàng trên dưới được nhấn cùng một lúc. Ngoài nốt, bản nhạc piano còn mang một lớp ký hiệu riêng: số ngón, ký hiệu tay, chuyển quãng tám, pedal, cường độ đặt giữa hai khuông. Biết đọc tên nốt chỉ là điều kiện cần; đọc được bản nhạc piano là biến tất cả những thứ đó thành chuyển động của hai bàn tay.
Phần tên nốt trên khoá Sol, khoá Fa và dòng kẻ phụ đã có bài riêng ở chuyên mục nhạc lý. Bài này bắt đầu từ chỗ đó: nối khuông nhạc với bàn phím, đọc hai tay, hiểu ký hiệu riêng của piano, và cách soát một bài mới trước khi chơi để không phải dừng giữa chừng.
Hệ hai khuông: một bản nhạc, hai bàn tay
Bản nhạc piano được viết trên một hệ hai khuông: hai khuông năm dòng nối với nhau bằng một dấu ngoặc cong ở đầu dòng, và các vạch nhịp chạy xuyên qua cả hai. Dấu ngoặc ấy cho biết hai khuông là một nhạc cụ, đọc cùng nhau. Khuông trên thường mang khoá Sol, khuông dưới thường mang khoá Fa, và nốt Đô giữa nằm ở chỗ tiếp giáp giữa hai khuông.
Thông lệ là tay phải đọc khuông trên, tay trái đọc khuông dưới, nhưng đó không phải luật. Khi tay phải phải xuống âm khu trầm, nốt có thể vẫn viết ở khuông trên với nhiều dòng kẻ phụ, hoặc chuyển sang khuông dưới kèm ký hiệu tay phải. Khuông cũng có thể đổi khoá giữa chừng: một khoá nhỏ xuất hiện giữa dòng báo rằng từ đó trở đi đọc theo khoá mới.
Vạch nhịp chạy liền hai khuông là chi tiết đáng để ý với người mới: mỗi ô nhịp của tay phải nằm đúng trên ô nhịp tương ứng của tay trái. Nhờ vậy, khi bị lạc ở một tay, bạn luôn tìm lại được vị trí bằng cách đếm ô nhịp ở tay kia. Khi nhiều dòng nhạc xếp trên một trang, nhìn dấu ngoặc ở đầu dòng để biết hai khuông nào đi với nhau.
Từ khuông nhạc xuống phím đàn: năm điểm neo
Thay vì nhớ từng dòng từng khe, người đọc bản nhạc piano dựa vào vài điểm neo nối thẳng vị trí trên giấy với vị trí trên phím và với tay thường chơi nó. Bảng dưới là năm điểm đủ dùng cho năm đầu.
| Nốt | Viết ở đâu | Trên bàn phím | Tay thường chơi |
|---|---|---|---|
| Đô thấp | Khe 2 khuông khoá Fa | Một quãng tám dưới Đô giữa | Tay trái, nốt gốc khi đệm giọng Đô |
| Fa khoá Fa | Dòng 4 khuông dưới, giữa hai chấm | Phím Fa gần nhất bên trái Đô giữa | Tay trái |
| Đô giữa | Dòng phụ chung giữa hai khuông | Phím Đô gần giữa bàn phím, bên trái nhóm hai phím đen | Cả hai tay, tuỳ cách viết |
| Sol khoá Sol | Dòng 2 khuông trên, chỗ nét xoắn ôm | Phím Sol gần nhất bên phải Đô giữa | Tay phải |
| Đô cao | Khe 3 khuông khoá Sol | Một quãng tám trên Đô giữa | Tay phải, nhiều giai điệu xoay quanh đây |
Khi gặp nốt lạ, tìm điểm neo gần nhất trên giấy, đặt tay vào phím tương ứng rồi đếm bậc. Sau vài tuần, mắt sẽ nhận ra vị trí và tay tự tới phím mà không cần đếm. Mục tiêu không phải đọc tên nốt thành lời, mà là thấy nốt thì tay biết đi đâu.
Đọc theo chiều dọc, không đọc hết tay này rồi mới tới tay kia
Khi đã đọc được từng khoá riêng, bước khó tiếp theo là đọc hai khuông cùng lúc. Người mới hay đọc hết một ô nhịp tay phải rồi mới quay xuống đọc tay trái, khiến hai tay lệch nhau. Thói quen cần tập là đọc theo từng "cột" thời gian: nhìn nốt trên và nốt dưới ở cùng một thời điểm, chơi, rồi dịch sang cột tiếp theo.
Ở bài dễ cho người mới, tay trái thường chơi nốt dài trong khi tay phải đi nhiều nốt ngắn. Khi đó mắt chủ yếu đọc khuông trên, chỉ liếc xuống khuông dưới ở đầu mỗi phách mạnh để biết tay trái đổi nốt. Dần dần, khi tay trái cũng có giai điệu, mắt phải chia đều hơn.
Bản nhạc piano còn thường có nhiều nốt chồng trên một thân trong cùng một khuông: đó là hợp âm, các nốt được nhấn cùng lúc bằng một tay. Đọc hợp âm hiệu quả nhất là đọc hình dạng: ba nốt xếp dòng – dòng – dòng hoặc khe – khe – khe là hợp âm ba nốt ở thế gốc, mắt nhận ra hình trước rồi mới kiểm nốt dưới cùng. Tay đặt theo hình, không cần đọc từng tên.
Ký hiệu riêng của bản nhạc piano cần biết sớm
Ngoài nốt và nhịp, bản nhạc piano có một lớp ký hiệu mà bản nhạc cho nhạc cụ một bè ít khi có. Những ký hiệu dưới đây xuất hiện ngay từ các giáo trình đầu tiên:
- Số ngón: con số nhỏ trên hoặc dưới nốt, từ 1 là ngón cái đến 5 là ngón út, giống nhau cho cả hai tay. Chúng cho biết ngón nào bấm nốt nào để bàn tay không bị hết ngón giữa câu.
- Ký hiệu tay: chữ viết tắt cho tay phải và tay trái theo tiếng Anh, hoặc theo tiếng Ý, tiếng Pháp trong một số bản. Xuất hiện khi một tay phải chơi nốt ở khuông của tay kia.
- Chuyển quãng tám: ký hiệu 8va với đường gạch chấm phía trên nghĩa là chơi cao hơn một quãng tám so với nốt viết; đặt dưới nốt nghĩa là chơi thấp hơn. Dùng để tránh quá nhiều dòng kẻ phụ.
- Cường độ đặt giữa hai khuông: chữ p, f, mp, mf và dấu to dần, nhỏ dần nằm giữa hai khuông thường áp dụng cho cả hai tay; nếu đặt riêng trên hoặc dưới một khuông thì chỉ cho tay đó.
- Dấu luyến và chấm ngắt: đường cong nối nhiều nốt khác nhau nghĩa là chơi liền tiếng; chấm nhỏ trên nốt nghĩa là chơi ngắt, buông phím sớm. Trên piano, chơi liền phụ thuộc vào ngón nối, không phải hơi thở như nhạc cụ thổi.
- Ký hiệu pedal: dấu dưới khuông dưới cho biết khi nào nhấn và nhả pedal vang. Cách dùng pedal là một chủ đề riêng, chỉ cần nhận ra ký hiệu ở giai đoạn này.
Người tự học hay bỏ qua lớp ký hiệu này vì chỉ tập trung vào nốt. Kết quả là chơi đúng nốt nhưng sai ngón, nghe phẳng, không có to nhỏ. Hãy coi ký hiệu như một phần của bản nhạc, không phải phần trang trí.
Soát một bài mới trong hai phút trước khi chơi
Người đọc nhạc giỏi không bắt đầu chơi ngay. Họ quét bài trước để biết những gì đang chờ phía trước. Một quy trình soát nhanh:
- Xem khoá ở đầu mỗi khuông, đặc biệt khuông dưới: có phải khoá Fa không, có chỗ nào đổi khoá giữa chừng không.
- Xem bộ dấu và số chỉ nhịp: bài có dấu thăng, giáng nào áp cho cả bài, nhịp hai, ba hay bốn. Bộ dấu cho biết những phím đen bạn sẽ gặp liên tục.
- Tìm vị trí tay bắt đầu: nốt đầu tiên của mỗi tay và số ngón đi kèm. Đặt cả hai tay vào vị trí trước khi chơi nốt đầu.
- Đánh dấu những chỗ tay phải di chuyển xa, đổi vị trí, chuyển quãng tám hoặc có nhiều dòng kẻ phụ.
- Tìm các đoạn lặp: dấu nhắc lại, các ô nhịp giống hệt nhau. Bài thường ngắn hơn bạn tưởng khi nhận ra phần lặp.
- Vỗ tay hoặc đếm nhịp đoạn khó nhất trước khi đặt tay lên phím.
Hai phút soát bài tiết kiệm rất nhiều lần dừng lại giữa chừng. Thói quen này cũng là nền cho đọc thị tấu, khi bạn phải chơi một bài chưa từng thấy.
Đọc thị tấu piano: chơi tiếp, không dừng lại sửa
Đọc thị tấu là chơi một bản nhạc lần đầu tiên ngay khi nhìn thấy. Đây là kỹ năng riêng, khác với tập bài: khi tập, bạn dừng lại sửa mọi lỗi; khi đọc thị tấu, bạn giữ nhịp và chơi tiếp dù sai, giống như đọc to một đoạn văn mà không quay lại mỗi khi vấp chữ.
Để làm được, bài đọc thị tấu phải dễ hơn trình độ chơi của bạn một hai bậc. Chọn tốc độ chậm đến mức có thể giữ nhịp liên tục. Mắt luôn nhìn trước nốt đang chơi một chút, để biết cái gì sắp đến. Khi một tay quá khó, giản lược nó: tay trái chỉ chơi nốt đầu ô nhịp, hoặc bỏ bớt một nốt trong hợp âm, miễn là nhịp không đứt.
Mỗi ngày vài phút đọc thị tấu một bài mới, chưa từng thấy, tiến bộ rõ sau vài tháng. Người tập đều phần này học bài mới nhanh hơn hẳn, vì phần lớn thời gian tập không còn tốn cho việc giải mã nốt. Nguồn bài đọc tốt là các giáo trình cấp thấp hơn trình độ hiện tại, hoặc các tuyển tập bài đọc thị tấu theo cấp độ.
Lỗi hay gặp khi mới đọc bản nhạc piano
Đọc khuông dưới như khuông trên. Nhìn dòng 1 khuông dưới mà gọi là Mi vì đã quen khoá Sol, kết quả là tay trái chơi lệch hai bậc. Luôn neo vào Fa giữa hai chấm hoặc Đô thấp ở khe 2.
Ghi tên nốt dưới mọi nốt. Mắt sẽ đọc chữ chứ không đọc khuông, kỹ năng không hình thành. Ghi vài điểm neo ở tuần đầu thì được, sau đó tập trên bản sạch.
Bỏ qua số ngón. Chơi được ở tốc độ chậm nhưng khi nhanh lên thì hết ngón, phải nhảy tay. Số ngón là một phần của bài, nên đọc cùng với nốt.
Nhìn tay sau mỗi nốt. Mắt nhảy liên tục giữa trang nhạc và phím làm mất chỗ đang đọc. Tập tìm phím bằng cảm giác nhờ nhóm phím đen, chỉ nhìn xuống khi tay nhảy xa.
Chỉ tập bài giai điệu tay phải. Khuông dưới tụt lại mãi. Chủ động chọn bài có giai điệu nằm ở tay trái, hoặc chơi một giai điệu quen bằng tay trái thấp hơn một quãng tám.
Câu hỏi thường gặp
Nốt Đô giữa trên đàn piano nằm ở đâu?
Trên piano 88 phím, Đô giữa là phím Đô thứ tư tính từ đầu trầm. Cách tìm nhanh: tìm nhóm hai phím đen gần giữa bàn phím nhất, phím trắng ngay bên trái nhóm đó là Đô giữa. Trên đàn ít phím hơn, vị trí tương đối lệch đi nên cần đếm theo nhóm phím đen.
Tại sao nốt cùng một phím lại viết ở hai khuông khác nhau?
Vì khuông được chọn theo tay chơi và theo sự dễ đọc, không theo phím. Nốt quanh Đô giữa có thể nằm ở khuông trên nếu tay phải chơi, ở khuông dưới nếu tay trái chơi. Người soạn chọn cách nào ít dòng phụ và rõ đường nét câu nhạc hơn.
Đọc khuông dưới mãi vẫn chậm thì làm sao?
Gần như ai cũng đọc khuông dưới chậm hơn khuông trên vì ít tiếp xúc. Hãy dành phần luyện đọc riêng cho tay trái mỗi ngày, chơi giai điệu bằng tay trái và tránh ghi tên nốt lên bản nhạc. Sau vài tuần đều đặn, khoảng cách tốc độ giữa hai khuông thường thu hẹp rõ.
Có thể học piano mà không đọc bản nhạc được không?
Có thể chơi theo tai hoặc theo hợp âm, nhất là khi đệm hát. Nhưng đọc được bản nhạc mở ra kho bài lớn hơn nhiều và giúp học bài mới nhanh hơn. Phần lớn người chơi lâu năm kết hợp cả hai: đọc bản nhạc và chơi theo hợp âm.
Bản nhạc piano dạng số hay dạng chữ cái có dùng thay khuông nhạc được không?
Các bản ghi nốt bằng chữ cái hoặc số giúp chơi một giai điệu đơn giản nhanh, nhưng thường không thể hiện được trường độ, hai tay và ký hiệu như khuông nhạc. Dùng tạm cho giai điệu một tay thì được, nhưng muốn chơi hai tay lâu dài nên học đọc khuông.
Có nên học đọc nhạc bằng ứng dụng không?
Ứng dụng luyện nhận nốt giúp phần phản xạ nhận diện nhanh và có thể dùng lúc rảnh. Nhưng đọc bản nhạc piano còn gồm đọc hai tay, số ngón và ký hiệu, những thứ chỉ rèn được khi ngồi trước phím đàn với bản nhạc thật.