Tông của bài hát, trong sách gọi là giọng, là nốt chủ âm và loại giọng trưởng hay thứ mà bài xoay quanh. Cách xác định nhanh: nhìn hoá biểu để thu hẹp còn hai khả năng, rồi nhìn nốt và hợp âm kết bài để chọn. Không có bản nhạc thì nghe nốt cuối, nốt nghe như "về nhà", đó thường là chủ âm.
Đổi tông hợp âm là dịch mọi hợp âm lên hoặc xuống cùng một số nửa cung, giữ nguyên loại trưởng, thứ, 7. Bài đang ở Đô trưởng với C, Am, F, G mà người hát thấy thấp, nâng hai nửa cung sẽ thành D, Bm, G, A. Làm thạo việc này, bạn đệm được cho bất kỳ giọng hát nào trong nhóm.
Tông là gì và vì sao người đệm phải biết
Khi nói một bài "ở tông Rê" hay "giọng La thứ", người ta muốn nói nốt Rê hay La là trung tâm, nơi giai điệu nghỉ và hợp âm quay về. Mọi nốt và hợp âm khác được sắp theo quan hệ với trung tâm đó. Tông vì vậy quyết định bộ nốt bài dùng, bộ hợp âm hay gặp, và quan trọng với người hát là bài nằm cao hay thấp so với giọng.
Cùng một bài, hát ở tông Đô có thể vừa với giọng nữ trầm nhưng quá thấp với giọng nam cao, hoặc ngược lại. Ca sĩ chuyên nghiệp hay đổi tông bản gốc cho hợp giọng mình. Trong nhóm bạn bè, người đệm đàn là người làm việc đó: nghe người hát thử một câu, thấy hụt ở nốt cao hay chìm ở nốt thấp, rồi dịch cả bộ hợp âm lên xuống.
Tông cũng không phải nhãn trang trí trên bảng hợp âm. Nó cho biết hợp âm nào là chỗ dựa, hợp âm nào tạo căng thẳng, và người đệm nên kết câu ở đâu khi người hát quên lời hay muốn dừng sớm. Người đệm biết tông thì có thể kéo dài đoạn dạo, chèn một câu chuyển, hay kết bài ở bất kỳ điểm nào mà vẫn nghe tròn trịa.
Nếu không biết tông, người đệm chỉ chơi được đúng bảng hợp âm in sẵn. Biết tông và biết bậc hợp âm, bạn hiểu bài như một khuôn, và khuôn đó dời đi tông nào cũng giữ nguyên hình. Đây là bước chuyển từ "chơi theo bảng" sang "hiểu bài".
Xác định tông khi có bản nhạc hoặc bảng hợp âm
Bốn manh mối, dùng kết hợp để chắc chắn:
- Hoá biểu: số thăng hoặc giáng ở đầu khuông cho biết cặp giọng trưởng – thứ song song. Ví dụ một thăng là Sol trưởng hoặc Mi thứ.
- Hợp âm cuối bài: phần lớn bài hát phổ thông kết ở hợp âm chủ. Bảng hợp âm kết bằng Em thì nhiều khả năng bài ở Mi thứ.
- Hợp âm đầu bài: thường cũng là hợp âm chủ, nhưng không phải luôn luôn; có bài mở bằng bậc IV hay bậc vi. Dùng như manh mối phụ.
- Hợp âm bậc V trước câu kết: trong giọng thứ, bậc V thường là hợp âm trưởng có nốt cảm âm. Thấy B hoặc B7 trước Em là dấu hiệu rõ của Mi thứ.
- Nốt cuối giai điệu: câu cuối thường dừng ở chủ âm. Nếu bản nhạc có giai điệu, nhìn nốt kết để xác nhận.
Có bài chuyển tông giữa chừng, thường là nâng lên nửa cung hoặc một cung ở điệp khúc cuối để tạo cao trào. Khi đó tông của bài là tông lúc đầu, còn đoạn sau có tông riêng; bạn đổi tông hợp âm cho từng đoạn theo cùng một số nửa cung.
Chọn tông hợp với người hát trước khi đổi
Tìm nốt cao nhất và thấp nhất của bài. Trên bản nhạc, quét cả bài tìm hai nốt này. Không có bản nhạc thì để ý đoạn điệp khúc cao trào và đoạn mở đầu trầm, đó thường là hai đầu tầm cao độ của bài.
Nghe người hát thử hai đoạn đó. Đệm hợp âm đoạn cao nhất ở tông gốc. Người hát phải gồng, rướn cổ, giọng bể là dấu hiệu cần hạ. Đoạn thấp nhất nghe hụt hơi, không thành tiếng thì cần nâng.
Dịch từng nửa cung. Dịch một nửa cung mỗi lần thay vì đoán ngay một bước lớn. Ghi lại tông mà người hát thấy thoải mái nhất cho cả hai đoạn.
Ưu tiên tông dễ bấm khi có hai lựa chọn gần nhau. Nếu Mi giáng và Rê đều vừa giọng, người chơi guitar thường chọn Rê để dùng thế mở; người chơi piano có thể chọn tông nào tay thuận hơn.
Ghi lại cho lần sau. Ghi tông đã chọn ngay trên bảng hợp âm, kèm tên người hát. Lần sau cả nhóm bắt đầu luôn mà không phải thử lại.
Đổi tông hợp âm bằng cách đếm nửa cung
Cách thủ công nhưng chắc chắn nhất, không phụ thuộc bảng tra. Viết sẵn vòng mười hai nốt theo nửa cung: Đô, Đô thăng, Rê, Mi giáng, Mi, Fa, Fa thăng, Sol, La giáng, La, Si giáng, Si, rồi lại Đô.
- Quyết định dịch bao nhiêu nửa cung: người hát thấy cao thì hạ, thấy thấp thì nâng. Hai nửa cung, tức một cung, là bước thử phổ biến đầu tiên.
- Dịch nốt nền của từng hợp âm: đếm trên vòng mười hai nốt. Ví dụ nâng hai nửa cung: C thành D, A thành B, F thành G, G thành A.
- Giữ nguyên phần đuôi ký hiệu: Am nâng hai nửa cung là Bm, G7 thành A7, Cmaj7 thành Dmaj7. Chữ m, số 7, chữ sus không thay đổi.
- Dịch cả nốt trầm sau gạch chéo: C/E nâng hai nửa cung là D/F#.
- Chọn tên trùng âm hợp lý: giọng có dấu thăng thì viết theo thăng, giọng có dấu giáng thì viết theo giáng, để bảng hợp âm dễ đọc.
- Đệm thử với người hát: chơi đoạn có nốt cao nhất và thấp nhất của bài. Còn hụt thì dịch thêm một nửa cung.
Ví dụ giả định: bảng gốc C – Am – F – G, người hát nam thấy quá cao. Hạ ba nửa cung, C xuống A, Am xuống F#m, F xuống D, G xuống E. Bảng mới A – F#m – D – E. Nghe vẫn đúng là bài đó, chỉ thấp hơn.
Ký âm số: viết hợp âm theo bậc để đổi tông tức thì
Thay vì viết tên hợp âm, bạn viết số bậc trong giọng. Bài viết theo bậc dùng được cho mọi tông, chỉ cần thay bảng bậc tương ứng. Nhạc công phòng thu ở Nashville, Mỹ dùng một hệ thống kiểu này rất phổ biến, thường gọi là hệ số Nashville.
| Bậc | Tông Đô | Tông Rê | Tông Sol | Tông La |
|---|---|---|---|---|
| 1 | C | D | G | A |
| 2m | Dm | Em | Am | Bm |
| 3m | Em | F#m | Bm | C#m |
| 4 | F | G | C | D |
| 5 | G | A | D | E |
| 6m | Am | Bm | Em | F#m |
Bài có bảng hợp âm C – Am – F – G viết theo bậc là 1 – 6m – 4 – 5. Muốn đệm ở tông Sol, đọc cột Sol: G – Em – C – D. Không cần đếm nửa cung cho từng hợp âm.
Người đệm quen cách nghĩ này thường ghi chú bài hát theo bậc ngay từ đầu. Khi người hát đổi ý muốn lên tông, họ chỉ cần đổi cột trong đầu, không phải chép lại bảng hợp âm. Với giọng thứ, nhiều người vẫn ghi theo bậc của giọng trưởng song song, ví dụ La thứ ghi là 6m; cũng có người lấy hợp âm thứ làm số 1. Hai cách đều dùng được, miễn cả nhóm thống nhất một cách.
Capo trên guitar: đổi tông mà giữ thế bấm quen
Capo là kẹp ngang cần đàn, nâng mọi dây lên cùng một số nửa cung. Kẹp ở ngăn 1 nâng nửa cung, ngăn 2 nâng một cung, và cứ thế. Bạn vẫn bấm thế tay quen thuộc, nhưng âm thanh phát ra cao hơn. Đây là cách người đệm guitar đổi tông nhanh nhất mà không phải chuyển sang hợp âm chặn khó bấm.
Phép tính hai chiều. Biết thế bấm và vị trí capo, tìm tông thật: bấm thế Đô, capo ngăn 3, âm thanh thật là Đô nâng ba nửa cung, tức Mi giáng. Biết tông cần chơi, tìm cách kẹp: bài ở Mi giáng trưởng mà bạn muốn dùng thế Đô, kẹp ngăn 3; muốn dùng thế Rê, kẹp ngăn 1 vì Rê nâng một nửa cung là Mi giáng.
Capo có giới hạn: nó chỉ nâng, không hạ được. Muốn hạ tông, bạn phải chọn thế bấm thấp hơn rồi kẹp capo ít ngăn hơn, hoặc chơi hợp âm chặn. Kẹp quá cao trên cần đàn làm tiếng đàn mỏng và căng; với đàn thùng, nhiều người thấy từ ngăn 5, 6 trở lên âm sắc bắt đầu khác rõ.
Bảng hợp âm trên mạng hay ghi "capo 2" ở đầu bài. Nghĩa là người chép dùng thế bấm thấp hơn hai nửa cung so với âm thanh thật. Nếu bạn không kẹp capo mà vẫn bấm theo bảng, bài sẽ thấp hơn bản gốc một cung, có khi lại vừa giọng hơn.
Giản phổ: ký âm giai điệu bằng số ở mức giới thiệu
Ngoài viết hợp âm theo bậc, giai điệu cũng có thể ghi bằng số, gọi là giản phổ. Các số 1 đến 7 tương ứng bảy bậc của giọng, với 1 là chủ âm; đầu bài ghi tông, ví dụ "1 = C" nghĩa là số 1 là nốt Đô. Chấm phía trên số nghĩa là lên một quãng tám, chấm phía dưới là xuống một quãng tám, số 0 là dấu lặng.
Trường độ được ghi bằng gạch: gạch ngang sau số kéo dài thêm một phách, gạch dưới số chia đôi trường độ, giống như thêm một móc. Hệ thống này rất phổ biến ở Trung Quốc và một số nước châu Á, và bạn có thể gặp trong một số tài liệu tập sáo, harmonica, kèn.
Ưu điểm lớn của giản phổ là đổi tông miễn phí: cùng dãy số, chỉ cần đổi dòng "1 = C" thành "1 = D" là cả bài lên một cung. Nhược điểm là khó thể hiện nhiều bè, hợp âm dày và dấu hoá phức tạp như khuông nhạc. Với người tự học, biết đọc giản phổ ở mức cơ bản là đủ để không bỡ ngỡ khi gặp; phần học đọc chính vẫn nên dựa trên khuông nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Bài hát ở tông thứ có đổi tông giống tông trưởng không?
Giống hệt. Dịch mọi hợp âm cùng số nửa cung, giữ nguyên loại. Bài ở La thứ với Am – Dm – E nâng hai nửa cung thành Si thứ với Bm – Em – F#. Bậc của hợp âm không đổi, chỉ tên đổi.
Nên đổi tông lên hay xuống khi người hát bị hụt nốt cao?
Hụt nốt cao thì hạ tông. Nhưng cần kiểm cả nốt thấp nhất: hạ quá nhiều có thể làm đoạn trầm bị chìm. Cách thử là hát đoạn cao nhất và đoạn thấp nhất của bài ở tông mới, chọn tông mà cả hai đều thoải mái. Tầm giọng hẹp thì phải chấp nhận ưu tiên một đầu.
Đổi tông có làm bài hát nghe khác đi không?
Giai điệu và quan hệ hợp âm giữ nguyên nên người nghe vẫn nhận ra bài. Màu âm có thể khác chút, nhất là trên guitar khi chuyển từ thế bấm mở sang thế chặn, hoặc trên piano khi bài nằm ở vùng phím trầm hơn. Phần lớn người nghe không thấy khác ngoài độ cao.
Vì sao bảng hợp âm cùng một bài trên mạng lại khác tông nhau?
Mỗi người chép theo một bản thu khác nhau, hoặc tự hạ tông cho hợp giọng, hoặc ghi theo thế bấm có capo. Trước khi tập, nghe bản bạn định hát theo và kiểm hợp âm đầu, hợp âm cuối có khớp không. Biết đổi tông thì bảng nào cũng dùng được.
Đàn organ, piano điện có nút đổi tông thì có cần học đổi tông không?
Nút đổi tông giúp đệm nhanh nhưng làm bạn phụ thuộc vào máy, và khi chuyển sang piano cơ hay guitar sẽ lúng túng. Ngoài ra khi chơi cùng người khác, bạn cần nói được tên hợp âm thật. Nên học cách đổi tông thủ công, dùng nút như công cụ tiện lợi.
Ký âm số bậc có dùng được cho nhạc cụ dân tộc không?
Ý tưởng gọi nốt theo bậc so với chủ âm dùng được cho mọi nhạc cụ, kể cả sáo trúc khi đổi tông sáo. Tuy vậy nhạc cụ dân tộc thường có thang âm và lối ký âm truyền thống riêng, nên khi học đàn tranh, đàn bầu, bạn nên theo cách ghi chép người dạy dùng.