Luyện tai là tập cho tai nhận ra và gọi tên những gì đang nghe: nốt này cao hơn hay thấp hơn nốt kia, cách bao xa, hợp âm sáng hay tối, câu nhạc đang đi về đâu. Với người tự học, lộ trình hợp lý đi từ dễ tới khó: khớp cao độ bằng giọng hát, nhận quãng, phân biệt hợp âm trưởng và thứ, rồi chép lại giai điệu ngắn và dò hợp âm của bài quen.
Phần lớn người chơi nhạc không có cao độ tuyệt đối, tức khả năng nghe một nốt đơn lẻ và gọi đúng tên mà không cần mốc. Điều họ luyện được, và cần nhất, là cao độ tương đối: nghe khoảng cách và quan hệ giữa các nốt. Kỹ năng này tiến bộ rõ rệt nếu tập đều mỗi ngày vài phút.
Cao độ tuyệt đối và cao độ tương đối
Cao độ tuyệt đối là khả năng nhận ra tên một nốt riêng lẻ, như nghe tiếng còi xe và nói "đó là La". Khả năng này hiếm, và các nghiên cứu về nó thường gắn với việc tiếp xúc âm nhạc từ rất sớm trong thời thơ ấu, có thể kèm yếu tố di truyền. Người lớn tập nhận tên nốt đơn lẻ có tiến bộ, nhưng cao độ tuyệt đối đúng nghĩa ở người lớn vẫn là chủ đề còn tranh luận. Bạn không cần nó để chơi nhạc tốt.
Cao độ tương đối là nghe ra quan hệ: nốt sau cao hơn nốt trước một quãng 3, hợp âm này là hợp âm thứ, câu này kết về chủ âm. Hầu hết nhạc công giỏi dựa vào cao độ tương đối. Chỉ cần một nốt mốc, chẳng hạn nốt La từ máy lên dây hay hợp âm chủ của bài, họ suy ra mọi nốt còn lại.
Điều đáng mừng là cao độ tương đối giống mọi kỹ năng nhận diện khác: càng tiếp xúc có chủ đích, càng nhạy. Người ban đầu nghe hai nốt cách quãng 2 thứ và quãng 2 trưởng thấy y hệt nhau, sau vài tuần tập sẽ nghe ra một cái cấn sát, một cái thoáng hơn. Thứ cần là luyện đúng cách và đủ đều, không phải năng khiếu bẩm sinh.
Năm mảng luyện tai và cách tập
Mỗi mảng là một kỹ năng riêng, nên luyện xen kẽ thay vì dồn hết vào một mảng. Bảng xếp từ dễ tới khó với người mới:
| Mảng | Tập gì | Dấu hiệu tiến bộ |
|---|---|---|
| Khớp cao độ | Nghe một nốt từ đàn, hát lại đúng nốt đó; rồi hát một nốt và kiểm trên đàn | Hát trùng nốt mà không phải dò lên dò xuống |
| Nhận quãng | Nghe hai nốt, gọi tên quãng; bắt đầu chỉ với quãng 3 trưởng, quãng 5 đúng, quãng 8 | Nhận đúng phần lớn các quãng đã học, cả đi lên lẫn đi xuống |
| Nhận loại hợp âm | Nghe một hợp âm, đoán trưởng hay thứ; sau đó thêm giảm, tăng, hợp âm 7 | Đoán ngay sau một lần nghe, không cần nghe lại |
| Nhận bậc hợp âm | Trong một giọng, nghe chuỗi hợp âm và gọi tên bậc I, IV, V, vi | Tự đệm được bài quen chỉ bằng tai |
| Chép giai điệu, tiết tấu | Nghe câu nhạc ngắn hai bốn ô nhịp, ghi lại nốt và trường độ | Chép đúng câu bốn ô nhịp sau ba bốn lần nghe |
Đừng chờ thuần thục mảng trước mới sang mảng sau. Mỗi buổi tập nên có một chút khớp cao độ và một chút nhận quãng, thêm dần các mảng khó khi đã quen.
Xướng âm: dùng giọng hát làm cầu nối
Xướng âm là hát giai điệu bằng tên nốt Đô, Rê, Mi thay vì lời. Đây là công cụ luyện tai lâu đời nhất, vì khi bạn hát được một quãng, bạn đã giữ quãng đó trong đầu. Người không định làm ca sĩ vẫn nên xướng âm, kể cả giọng không đẹp, vì mục đích là luyện tai chứ không phải trình diễn.
Có hai cách gọi tên khi xướng âm. Với Đô cố định, Đô luôn là nốt Đô thật, bài ở giọng Sol trưởng vẫn hát Sol, La, Si… Với Đô di động, chủ âm của giọng luôn được gọi là Đô, nên một bài giọng Sol trưởng cũng hát Đô, Rê, Mi. Đô cố định giúp gắn tên với phím đàn; Đô di động giúp nghe ra chức năng, vì bậc nào cũng mang một cái tên cố định với một màu âm riêng. Cả hai đều được dạy, tuỳ trường và tuỳ người dạy.
Với người tự học muốn dò bài và đệm theo tai, Đô di động hoặc gọi theo số bậc 1 đến 7 thường hữu ích hơn: bạn nghe một câu kết và biết nó về "Đô", tức chủ âm, bất kể bài ở giọng gì. Với người học piano, sáo theo bản nhạc, Đô cố định gắn chặt hơn với việc đọc nốt. Chọn một cách và dùng nhất quán trong vài tháng đầu để khỏi rối.
Bài tập xướng âm đơn giản nhất: chơi nốt Đô, rồi hát âm giai Đô trưởng đi lên đi xuống, kiểm từng nốt trên đàn. Khi đã chắc, hát nhảy quãng: Đô – Mi – Sol – Đô cao, rồi đi xuống.
Lộ trình bốn tuần, mỗi ngày mười phút
Lộ trình giả định cho người mới, dùng một nhạc cụ có phím hoặc ngăn để làm mốc. Có thể thay nhạc cụ bằng ứng dụng bàn phím trên điện thoại.
- Tuần 1, khớp cao độ: mỗi ngày chơi mười nốt ngẫu nhiên trong tầm giọng mình, hát lại từng nốt, kiểm xem đúng chưa. Sau đó hát âm giai Đô trưởng kèm đàn.
- Tuần 2, ba quãng mốc: chỉ tập quãng 3 trưởng, quãng 5 đúng, quãng 8. Chơi một quãng ngẫu nhiên, đoán, kiểm. Gắn mỗi quãng với một giai điệu quen làm mốc.
- Tuần 3, trưởng hay thứ: thêm quãng 3 thứ và quãng 4 đúng. Bắt đầu nghe hợp âm trưởng và thứ, đoán loại.
- Tuần 4, câu nhạc ngắn: chép lại một câu thiếu nhi hoặc dân ca năm sáu nốt, chỉ dùng nốt trong âm giai Đô trưởng. Nghe từng nốt, hát lại, dò trên đàn, ghi tên.
- Từ tuần 5: mở rộng sang quãng 2, quãng 6, quãng 7, sang hợp âm theo bậc trong một giọng, và chép câu dài hơn.
Ghi chép ngắn sau mỗi buổi, chẳng hạn quãng nào hay nhầm với quãng nào, sẽ cho bạn thấy chỗ cần tập thêm. Các cặp hay nhầm của người mới thường là quãng 4 với quãng 5, quãng 3 thứ với quãng 3 trưởng, quãng 6 với quãng 7.
Chép giai điệu: cách làm khi mới bắt đầu
Chọn câu thật ngắn. Bắt đầu với hai ô nhịp, năm sáu nốt, trong giọng Đô trưởng hoặc giọng bạn quen. Câu dài làm trí nhớ quá tải trước khi tai kịp làm việc.
Nghe trọn câu vài lần trước khi viết. Hát lại được cả câu trong đầu rồi mới đặt bút. Nếu chưa hát lại được, chưa nên viết, vì bạn sẽ viết theo đoán.
Ghi đường nét trước, tên nốt sau. Vẽ nhanh các nốt đi lên, đi xuống, đứng yên bằng những chấm cao thấp. Sau đó mới gọi tên từng nốt, bắt đầu từ nốt bạn chắc nhất, thường là chủ âm hoặc nốt kết.
Tách tiết tấu ra làm riêng. Vỗ tay theo câu nhạc, đếm phách, ghi trường độ bằng nốt không cần cao độ. Rồi ghép tiết tấu với các tên nốt đã tìm.
Kiểm bằng nhạc cụ ở cuối, không phải ở đầu. Dò từng nốt trên đàn ngay từ đầu biến bài tập thành dò phím. Cố đoán bằng tai trước, rồi mới chơi lại để kiểm và sửa. Ghi lại những nốt đoán sai và sai theo kiểu nào, chẳng hạn hay đoán thấp hơn nửa cung, để buổi sau tập riêng chỗ đó.
Dò hợp âm một bài hát bằng tai
Đây là ứng dụng thực tế nhất của luyện tai với người đệm hát. Làm chậm, từng câu, với một bài bạn thuộc lời:
- Tìm chủ âm: hát hoặc nghe nốt cuối của bài, nốt nghe như "về nhà". Dò nốt đó trên đàn. Đó thường là tên giọng.
- Đoán trưởng hay thứ: chơi hợp âm trưởng và hợp âm thứ trên nốt chủ âm cùng lúc với đoạn kết, xem cái nào khớp.
- Viết sẵn bộ hợp âm của giọng: ví dụ Sol trưởng có G, Am, Bm, C, D, Em. Phần lớn hợp âm trong bài sẽ nằm trong bộ này.
- Dò bè trầm: nghe nốt thấp nhất ở mỗi chỗ đổi hợp âm, dò trên đàn. Nốt trầm thường là nốt nền của hợp âm.
- Thử hợp âm theo nốt trầm: nếu nốt trầm là Đô trong giọng Sol trưởng, thử C trước. Nghe không khớp thì thử hợp âm khác chứa nốt Đô như Am.
- Đệm thử cả bài: chỗ nào nghe lạc, quay lại dò riêng. Hợp âm ngoài giọng thường xuất hiện ở đoạn chuyển hoặc ngay trước điệp khúc.
Lần đầu dò một bài có thể mất cả buổi. Sau vài chục bài, bạn sẽ nhận ra những khuôn hợp âm lặp lại và dò nhanh hơn nhiều, có khi chỉ cần nghe một lượt.
Thói quen giúp tai tiến bộ ngoài giờ tập
Hát theo bè trầm. Khi nghe nhạc, thử hát theo tiếng bass thay vì giai điệu chính. Tai sẽ quen chú ý tới tầng thấp, nơi chứa nốt nền của hợp âm.
Đoán trước nốt kết. Trước khi câu hát kết thúc, ngân thầm nốt bạn nghĩ nó sẽ về, rồi so với bài. Đây là luyện nghe chức năng một cách tự nhiên.
Hát lại giai điệu vừa nghe. Nghe một câu ngắn trong quảng cáo, nhạc phim, rồi hát lại ngay. Kỹ năng giữ giai điệu trong đầu là nền cho việc chép giai điệu.
Nghe chậm. Nhiều ứng dụng phát nhạc cho phép giảm tốc độ mà giữ cao độ. Dùng nó cho đoạn nhanh khi dò bài.
Luyện ngắn mà đều. Năm đến mười phút mỗi ngày hiệu quả hơn một giờ cuối tuần. Tai cần lặp lại cách quãng để ghi nhớ, giống học từ vựng.
Kiểm tra tai và nghỉ khi mệt. Nghe lâu ở âm lượng lớn làm tai mỏi và kém nhạy. Luyện tai ở âm lượng vừa phải; nếu thấy ù tai, nghe kém kéo dài, nên đi khám tai mũi họng.
Câu hỏi thường gặp
Người lớn có luyện tai được không hay chỉ trẻ con mới học được?
Người lớn luyện được, và thường tiến bộ đều nếu tập có hệ thống. Thứ khó đạt ở người lớn là cao độ tuyệt đối đúng nghĩa, nhưng cao độ tương đối, thứ cần cho hầu hết việc chơi nhạc, thì luyện được ở mọi lứa tuổi. Người lớn còn có lợi thế hiểu nhạc lý để gọi tên cái mình nghe.
Hát lệch tông có phải là bị điếc nhạc không?
Phần lớn người hát lệch không bị khiếm khuyết nghe nhạc mà do chưa phối hợp tốt giữa tai và giọng, hoặc hát ngoài tầm giọng thoải mái. Chứng mất khả năng nhận cao độ bẩm sinh có tồn tại nhưng hiếm. Luyện khớp cao độ mỗi ngày thường cải thiện rõ; nếu không tiến bộ sau thời gian dài, nên nhờ người dạy nghe trực tiếp.
Ứng dụng luyện tai có hiệu quả không?
Có, đặc biệt cho nhận quãng và nhận hợp âm, vì chúng tạo được nhiều bài tập ngẫu nhiên với phản hồi tức thì. Điểm yếu là bài tập tách khỏi âm nhạc thật. Nên kết hợp ứng dụng với việc dò giai điệu và hợp âm của những bài bạn thích.
Nên luyện tai bằng nhạc cụ nào?
Piano hoặc bàn phím là tiện nhất vì nốt ổn định và dễ nhìn. Guitar cũng được nếu lên dây chuẩn. Tránh dùng nhạc cụ lên dây lệch làm mốc, vì tai sẽ ghi nhớ sai khoảng cách. Một máy lên dây điện tử giúp kiểm tra nhạc cụ trước khi tập.
Cảm âm và luyện tai có giống nhau không?
Trong cách nói thường ngày ở Việt Nam, "cảm âm" có khi chỉ khả năng nghe ra nốt nhạc, có khi chỉ bản ghi tên nốt của một bài để thổi sáo, harmonica. Luyện tai theo nghĩa của bài này gần với nghĩa thứ nhất: rèn khả năng nghe và gọi tên cao độ, quãng, hợp âm.
Bao lâu thì dò được hợp âm bài hát bằng tai?
Tuỳ nền tảng. Người đã biết hợp âm theo bậc và luyện tai đều thường dò được bài đơn giản ba bốn hợp âm sau vài tháng. Bài nhiều hợp âm mượn hoặc chuyển giọng cần lâu hơn. Dò nhiều bài cùng một thể loại giúp nhanh hơn vì khuôn hợp âm hay lặp lại.