Một lộ trình tự học piano hợp lý cho sáu tháng đầu đi theo thứ tự: tháng đầu làm quen bàn phím, tư thế và vị trí năm ngón; tháng hai đọc nốt khoá Sol và khoá Fa, bài hai tay đơn giản; tháng ba gam Đô trưởng và các hợp âm chính; tháng bốn ghép hai tay độc lập hơn và bắt đầu pedal; tháng năm và sáu đệm hát theo hợp âm và chơi trọn vài bản nhạc dễ. Mỗi chặng có một dấu hiệu cho biết bạn đã sẵn sàng đi tiếp.
Đây là khung tham khảo cho người tập đều mỗi ngày khoảng hai mươi đến ba mươi phút, ví dụ giả định chứ không phải chuẩn bắt buộc. Có người đi nhanh hơn, có người cần gấp đôi thời gian ở một chặng. Thứ tự quan trọng hơn tốc độ: mỗi kỹ năng được xây trên kỹ năng trước, bỏ qua chặng nào là sau này phải quay lại.
Vì sao người tự học cần một lộ trình
Người tự học piano thường gặp hai kiểu sa lầy. Kiểu thứ nhất là học lan man: hôm nay xem một video hợp âm, mai tập một đoạn bản nhạc nổi tiếng, tuần sau thử đọc nốt. Mỗi thứ một chút, không thứ nào đủ sâu để thành kỹ năng. Sau vài tháng, bạn chơi được vài đoạn rời rạc nhưng không chơi trọn được bài nào mới.
Kiểu thứ hai là kẹt ở một chỗ: chỉ tập mãi một bài yêu thích, chơi ngày càng hay hơn nhưng không học thêm kỹ năng nào áp dụng cho bài khác. Khi muốn học bài mới, lại bắt đầu gần như từ đầu. Kiểu này hay gặp ở người học một bài qua video hướng dẫn từng phím mà không đọc bản nhạc: thuộc tay nhưng không chuyển được kỹ năng sang bài khác.
Một lộ trình giúp tránh cả hai. Nó cho bạn biết hôm nay nên tập gì, tại sao, và khi nào chuyển sang thứ tiếp theo. Các giáo trình piano cho người mới được viết theo nguyên tắc này, và một giáo trình tốt là xương sống hợp lý cho người tự học. Lộ trình dưới đây có thể chạy song song với bất kỳ giáo trình nào, như một bản đồ để bạn biết mình đang ở đâu.
Lộ trình sáu tháng tóm tắt
Bảng dưới là cái nhìn tổng thể. Các mục sau đi sâu vào từng chặng. Thời gian là ví dụ giả định với người tập đều mỗi ngày.
| Chặng | Trọng tâm | Dấu hiệu sẵn sàng đi tiếp |
|---|---|---|
| Tháng 1 | Tư thế, tên phím, vị trí năm ngón, đọc nốt khoá Sol quanh Đô giữa | Tìm được mọi nốt Đô không cần đếm; chơi bài năm nốt một tay đều, đúng ngón |
| Tháng 2 | Khoá Fa, bài hai tay đơn giản, nhịp và đếm to | Đọc chậm được một dòng nhạc mỗi khoá; ghép hai tay bài có tay trái nốt dài |
| Tháng 3 | Gam Đô trưởng, luồn ngón, hợp âm C – F – G – Am | Chạy gam một quãng tám mỗi tay đều; đổi bốn hợp âm không nhìn tay |
| Tháng 4 | Hai tay độc lập hơn, thế đảo, pedal nối cơ bản | Chơi bài có tay trái hợp âm khối; nhấn pedal trễ không nhoè |
| Tháng 5 | Đệm hát theo hợp âm, điệu ballad và valse | Đệm trọn một bài quen ở nhịp chậm không dừng |
| Tháng 6 | Chơi trọn hai ba bản dễ, gam Sol trưởng, chọn hướng tiếp | Chơi được một bài từ đầu đến cuối cho người khác nghe |
Không cần đạt hoàn hảo mới đi tiếp. Dấu hiệu sẵn sàng là "làm được ở tốc độ chậm, đúng và ổn định", không phải "làm được nhanh và hay". Phần còn lại tiếp tục được rèn ở chặng sau.
Tháng 1 và 2: nền móng trên phím và trên khuông nhạc
Tháng đầu tiên dành cho những thứ người mới hay muốn bỏ qua. Học tư thế ngồi và thế tay thật kỹ, quay video tự kiểm. Học tên phím bằng nhóm hai và ba phím đen: phím trắng bên trái nhóm hai là Đô, bên trái nhóm ba là Fa. Tập vị trí năm ngón ở Đô, chơi từng tay những bài chỉ có năm nốt. Song song, bắt đầu đọc nốt khoá Sol quanh Đô giữa.
Đây là tháng có nhiều tiến bộ nhanh nhất về cảm giác, nên dễ phấn khởi. Hãy dùng sự phấn khởi đó để xây thói quen tập đều mỗi ngày, quan trọng hơn bất kỳ kỹ năng cụ thể nào.
Tháng thứ hai thêm khoá Fa cho tay trái và bắt đầu ghép hai tay ở những bài đơn giản nhất, nơi tay trái giữ nốt dài trong khi tay phải chơi giai điệu. Học trường độ cơ bản: nốt tròn, trắng, đen, và đếm to phách. Cuối tháng hai, bạn nên đọc được chậm những bản nhạc rất dễ ở cả hai khoá, và chơi hai tay mà không phải dừng lâu ở mỗi nốt. Đừng ghi tên nốt dưới mọi nốt nhạc để đọc cho nhanh; chỉ ghi vài nốt mốc nếu cần, và xoá dần khi đã quen. Phần đọc nốt chậm ở tháng này là khoản đầu tư sẽ trả lại suốt những tháng sau.
Tháng 3 và 4: kỹ thuật ngón, hợp âm và pedal
Tháng thứ ba đưa vào gam Đô trưởng với động tác luồn ngón cái và vắt ngón. Gam là bài tập kỹ thuật đầu tiên giúp ngón đều và di chuyển êm. Cùng lúc, học bốn hợp âm C, F, G, Am ở thế gốc, tập đổi qua lại cho tới khi không nhìn tay. Các hợp âm này mở cửa cho phần đệm hát ở tháng sau.
Đây cũng là lúc nhiều người gặp giai đoạn chững lại đầu tiên: cái mới hết mới, bài bắt đầu khó hơn, tiến bộ chậm lại. Đổi bài, đổi cách tập, nghe lại bản ghi tháng đầu để thấy mình đã đi xa thế nào.
Tháng thứ tư nâng cấp sự độc lập hai tay: bài có tay trái chơi hợp âm khối đổi theo ô nhịp, hoặc nốt trầm và hợp âm luân phiên. Học thế đảo để chuyển hợp âm gần. Bắt đầu pedal vang với kỹ thuật nhấn trễ trên các vòng hợp âm đơn giản. Pedal đến ở đây chứ không sớm hơn, vì tay cần nối được nốt trước khi chân giúp nối tiếng. Một bài kiểm tra cuối tháng bốn: chơi một vòng bốn hợp âm có pedal và nghe xem giữa các hợp âm có khoảng lặng hay tiếng nhoè không. Không có cả hai là bạn đã sẵn sàng cho phần đệm hát.
Tháng 5 và 6: chơi nhạc thật, cho mình và cho người khác
Tháng thứ năm là lúc đem các kỹ năng ra dùng: đệm hát theo hợp âm. Chọn vài bài quen chỉ dùng bốn đến sáu hợp âm, đệm ở điệu ballad trước, rồi valse. Tay trái giữ nốt gốc, tay phải hợp âm ở thế gần nhất. Đệm cho chính mình hát hoặc cho người nhà hát. Đây thường là tháng người học thấy piano "có ích" lần đầu tiên. Khi chọn bài, hãy dùng ký hiệu hợp âm từ nguồn bạn có quyền dùng, chỉ để tập ở nhà, và chọn giọng hợp với người hát; nếu giọng gốc quá cao, dùng nút dịch giọng của piano điện tạm thời trong lúc chưa quen bấm giọng khác.
Tháng thứ sáu dành để chơi trọn hai ba bản nhạc dễ từ giáo trình hoặc bản soạn cho người mới, có hai tay độc lập và pedal. Học thêm gam Sol trưởng để làm quen phím đen đầu tiên. Cuối tháng, chơi một bài cho người khác nghe, dù chỉ là gia đình. Chơi trước người khác là một kỹ năng riêng, và lần đầu nên đến sớm, khi áp lực còn nhẹ.
Sau sáu tháng, bạn đứng trước ngã rẽ: tiếp tục đi sâu vào đọc bản nhạc và kỹ thuật cổ điển, đi theo hướng đệm hát và chơi theo hợp âm, hay kết hợp cả hai. Không hướng nào cao hơn hướng nào; chọn theo loại nhạc bạn muốn chơi. Dù chọn hướng nào, phần kỹ thuật gam và đọc nốt vẫn nên được duy trì vài phút mỗi ngày.
Nguyên tắc giữ lộ trình không bị trôi
Một giáo trình làm xương sống. Chọn một bộ giáo trình cho người mới và đi theo thứ tự của nó. Video và tài liệu khác dùng để bổ sung, không thay giáo trình.
Mỗi buổi có ba phần. Kỹ thuật như gam và hợp âm, bài mới, rồi chơi lại bài cũ. Thiếu phần kỹ thuật thì ngón không tiến; thiếu phần bài mới thì không học thêm; thiếu phần bài cũ thì quên.
Ghi nhật ký tập ngắn. Một dòng mỗi buổi: tập gì, vấp ở đâu. Sau một tháng, nhìn lại sẽ thấy rõ mình đang ở chặng nào và chỗ nào cần quay lại.
Ghi âm mỗi cuối tháng. Cùng một bài hoặc một gam, ghi lại để so. Người tự học hay thấy mình không tiến; bản ghi cho thấy điều ngược lại.
Thỉnh thoảng nhờ người có chuyên môn xem. Một buổi với giáo viên mỗi một hai tháng để kiểm tư thế và kỹ thuật giúp bắt lỗi sớm, đặc biệt những lỗi không tự thấy qua video.
Khi bị chậm so với lộ trình
Gần như ai cũng sẽ có lúc chậm hơn khung trên. Đó là bình thường. Khi thấy mình kẹt ở một chặng lâu, đi theo các bước sau.
- Xác định chính xác kỹ năng nào đang kẹt: đọc nốt chậm, hai tay không ghép được, hay ngón chưa đều. "Chưa tiến" quá chung để sửa.
- Kiểm tra lại chặng trước: nhiều khi kẹt ở tháng bốn là do kỹ năng tháng hai chưa vững. Quay lại vài ngày không phải thụt lùi.
- Giảm độ khó của bài, không giảm thời gian tập. Chọn bài dễ hơn một bậc nhưng tập cùng kỹ năng.
- Đổi cách tập: tập chậm hơn, cô lập đoạn khó, đếm to, tập từng tay.
- Nếu sau vài tuần vẫn kẹt, đó là lúc đáng nhờ một giáo viên xem vài buổi. Người ngoài thường thấy ngay điều bạn không thấy.
Lộ trình là công cụ phục vụ bạn, không phải bài kiểm tra. Đi chậm mà đều luôn đến đích xa hơn đi nhanh rồi bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Tự học piano qua video có đủ không?
Video giúp nhiều ở phần trình diễn động tác và giải thích, nhưng thiếu người sửa trực tiếp. Kết hợp video với một giáo trình có hệ thống và thỉnh thoảng nhờ giáo viên kiểm tra là cách nhiều người tự học thành công. Chỉ dựa vào video rời rạc dễ học lan man.
Sau sáu tháng tự học chơi được những bài gì?
Với người tập đều theo lộ trình, thường đã đệm được vài bài hát quen ở điệu đơn giản và chơi được những bản soạn cho người mới có hai tay và pedal cơ bản. Những bản nhạc nổi tiếng ở bản gốc thường còn xa; bản soạn dễ của chúng thì có thể với tới.
Mỗi ngày tập bao lâu để theo kịp lộ trình này?
Khung trên giả định khoảng hai mươi đến ba mươi phút mỗi ngày, đều đặn. Tập ít hơn thì kéo dài thời gian mỗi chặng; tập nhiều hơn chưa chắc đi nhanh hơn tương ứng nếu không có phương pháp. Đều đặn quan trọng hơn tổng số giờ.
Có nên học nhạc lý riêng trước khi tập đàn không?
Không cần. Học nhạc lý song song với tập đàn, mỗi khái niệm gắn với một bài cụ thể, dễ nhớ và có ích ngay. Học nhạc lý riêng như môn lý thuyết dễ khô khan và quên nhanh khi chưa dùng tới.
Nếu muốn chỉ đệm hát thì có rút ngắn lộ trình được không?
Có thể đẩy phần hợp âm và đệm hát lên sớm hơn, giảm thời gian đọc bản nhạc. Tuy vậy, tư thế, gam cơ bản và sự độc lập hai tay vẫn cần, vì chúng quyết định phần đệm nghe có trôi chảy không.
Học xong sáu tháng nên làm gì tiếp?
Chọn hướng theo loại nhạc muốn chơi. Hướng cổ điển đi tiếp giáo trình cấp cao hơn, đọc thị tấu, kỹ thuật ngón. Hướng đệm hát đi sâu vào các điệu, đổi giọng, hợp âm bảy, câu nối. Nhiều người kết hợp cả hai và có thể cân nhắc các kỳ thi cấp độ nếu thích có mốc.