Khởi động giọng trước khi hát là chuỗi bài tập ngắn, khoảng mười phút, giúp cơ thể, hơi thở và dây thanh chuyển từ chế độ nói chuyện sang chế độ hát. Một bài khởi động hợp lý gồm năm phần: thả lỏng cơ thể, thở, ngân nhẹ, các bài nửa ngậm như rung môi hay thổi ống hút, và trượt giọng trước khi hát vài câu thật ở mức vừa.
Người hát nghiệp dư hay bỏ qua bước này vì nghĩ chỉ ca sĩ mới cần. Thực ra người ít hát càng có lợi, vì giọng chưa quen với cường độ của việc hát. Bài này đưa ra một chuỗi mười phút cụ thể, phiên bản rút gọn khi bạn chỉ có hai phút, và phần ít người làm: hạ giọng sau buổi hát dài.
Khởi động giọng có thật sự cần không
Về khoa học, bằng chứng đo được về lợi ích của khởi động giọng còn chưa nhiều và kết quả các nghiên cứu không hoàn toàn thống nhất. Một số nghiên cứu ghi nhận thay đổi nhỏ ở các chỉ số âm học hoặc ở cảm giác dễ phát âm, số khác thấy khác biệt không rõ. Điều khá nhất quán là người hát, kể cả người nghiệp dư, cảm thấy giọng dễ điều khiển hơn và tự tin hơn khi đã khởi động. Và các bài khởi động nhẹ hầu như không có rủi ro.
Có một lý do thực tế hơn mọi chỉ số: khởi động là lúc bạn kiểm tra giọng hôm nay thế nào. Sáng ngủ dậy, giọng thường trầm và nặng hơn buổi chiều; sau một ngày nói nhiều, giọng có thể đã mệt. Mười phút khởi động cho bạn biết hôm nay nên chọn tông nào, có nên tránh bài khó hay không, thay vì phát hiện ra điều đó ở giữa câu cao trước mặt mọi người.
Cũng nên phân biệt khởi động với luyện thanh. Luyện thanh là tập để giọng tiến bộ, có thể kéo dài và thử thách. Khởi động chỉ nhằm chuẩn bị, nên nhẹ nhàng, ngắn và không cố chạm nốt cao nhất.
Chuỗi khởi động mười phút
Làm theo thứ tự, thời gian ghi kèm là gợi ý. Có thể đứng trong phòng, trong nhà vệ sinh hậu trường, hoặc làm phần lớn bài ngay trên xe khi đang đỗ.
- Thả lỏng cơ thể (hai phút): xoay vai chậm ra sau, nghiêng đầu nhẹ sang hai bên, xoa cơ hàm ở hai bên má bằng đầu ngón tay, há miệng thả hàm rơi tự nhiên vài lần, thè lưỡi ra rồi thu vào. Cơ cổ, hàm, lưỡi căng là nguyên nhân phổ biến khiến giọng bị bóp.
- Thở (một phút): thở ra dài bằng "sss", hít vào thấp và rộng ở eo, lặp năm lần. Không cần hít căng.
- Ngân ngậm miệng (một phút): "ừm" ở cao độ nói chuyện, rồi lượn lên xuống nhẹ như đang đồng ý với ai đó. Tìm cảm giác rung ở môi.
- Rung môi hoặc ống hút (hai phút): rung môi "brrr" hoặc ngân qua một ống hút, trượt lên xuống trong vùng thoải mái, rồi mở rộng dần lên cao và xuống thấp.
- Trượt giọng (một phút): âm "ng" hoặc "u" trượt như còi hụ từ thấp lên cao rồi về, ở mức nhỏ.
- Bài năm nốt (hai phút): "mi-mê-ma-mô-mu" theo năm nốt lên xuống, nâng dần nửa cung, dừng trước nốt cao nhất bạn định hát trong buổi.
- Câu thật (một phút): hát đoạn đầu bài đầu tiên ở mức âm lượng vừa, không hát đoạn cao trào.
Nếu có dàn hợp xướng hay nhóm hát, người trưởng nhóm có thể dẫn chung chuỗi này. Khởi động cùng nhau còn giúp mọi người nghe nhau và lấy lại cao độ chung trước khi tập bè.
Vì sao rung môi và ống hút được dùng nhiều đến vậy
Chúng thuộc nhóm bài "nửa ngậm". Khi môi rung hoặc miệng ngậm ống hút, đường ra của hơi bị thu hẹp một phần. Áp lực nhẹ dội ngược lại phía dây thanh, giúp chúng rung với ít lực va chạm hơn. Các nhà khoa học giọng nói gọi chung nhóm này là bài tập đường thanh nửa ngậm, và chúng được dùng cả trong luyện thanh lẫn trị liệu giọng nói.
Chúng tự kiểm luồng hơi. Rung môi chỉ duy trì được khi hơi ra đều. Hơi yếu thì môi ngừng rung, hơi mạnh quá thì môi bật tung. Bạn được phản hồi ngay mà không cần ai nghe hộ.
Chúng giúp đi qua vùng chuyển. Vì giảm tải cho dây thanh, rung môi và ống hút cho phép trượt từ thấp lên cao liền mạch, nhiều người thấy chỗ gãy giọng bớt rõ hẳn so với khi hát nguyên âm.
Chúng yên lặng. Ống hút, đặc biệt khi cắm vào cốc nước, tạo âm thanh nhỏ hơn hát thật nhiều. Điều này quan trọng nếu bạn sống ở chung cư hay phải khởi động trong hậu trường đông người.
Mẹo nếu không rung môi được. Đặt hai ngón trỏ nhẹ lên hai bên má cạnh khoé miệng, đẩy nhẹ má lên. Môi lỏng ra và dễ rung hơn. Nếu vẫn không được, dùng ống hút thay thế hoàn toàn.
Giới hạn của chúng. Rung môi và ống hút làm giọng sẵn sàng, nhưng chúng không luyện được việc nhả chữ, giữ thanh điệu hay độ vang của nguyên âm mở. Vì thế chuỗi khởi động luôn cần kết thúc bằng vài câu hát thật có lời, để cơ thể chuyển những gì vừa làm được sang đúng việc bạn sắp làm trên sân khấu.
Phiên bản rút gọn theo hoàn cảnh
Không phải lúc nào cũng có mười phút. Bảng dưới gợi ý chọn phần nào khi thời gian hoặc chỗ đứng hạn chế.
| Hoàn cảnh | Làm gì | Bỏ gì |
|---|---|---|
| Chỉ còn hai phút trước khi lên | Thở ra dài hai lần, rung môi trượt lên xuống, ngân "ừm" | Bài năm nốt và câu thật |
| Trên xe đang đỗ, trước buổi tiệc | Ống hút, ngân ngậm miệng, trượt "ng" | Thả lỏng vai cổ nếu không đủ chỗ |
| Sáng sớm, giọng còn nặng | Kéo dài phần ngân và ống hút, khởi động lâu hơn | Không với nốt cao trước khi giọng ấm |
| Giọng đã mệt sau ngày nói nhiều | Chỉ ngân nhẹ và ống hút, hạ tông bài | Mọi bài trượt lên cao |
| Trong hậu trường đông người | Ống hút trong cốc nước, thả lỏng hàm | Các bài phát ra âm to |
Điều không nên bỏ trong mọi phiên bản là phần thả lỏng hàm và thở ra dài. Hai việc này mất chưa tới ba mươi giây nhưng làm giảm phần lớn sự căng cứng do hồi hộp.
Dùng khởi động để đọc giọng hôm nay
Mười phút khởi động cũng là mười phút bạn khám nhanh cho giọng của mình. Có vài dấu hiệu đáng để ý. Rung môi đứt quãng ở một vùng cao độ mà hôm khác vẫn trơn tru thường cho thấy giọng đang mệt hoặc niêm mạc hơi sưng. Trượt giọng lên không tới được vùng quen thuộc, hoặc tới được nhưng tiếng bị rè, là một tín hiệu khác.
Một phép thử nhiều giáo viên dùng là hát thật nhỏ một câu đơn giản ở vùng khá cao. Hát to có thể che được nhiều thứ, còn hát nhỏ ở vùng cao đòi dây thanh rung gọn và sạch. Nếu ở đó tiếng bị trễ khi bắt đầu, có hơi gió lẫn vào hoặc đứt hẳn, trong khi bình thường bạn hát được, hãy coi hôm nay là ngày hát nhẹ: hạ tông, bỏ bài khó, hát ít bài hơn.
Ghi lại vài dòng sau mỗi buổi khởi động trong ghi chú điện thoại: giọng thế nào, đã ngủ bao lâu, hôm trước nói nhiều không. Sau vài tuần bạn sẽ thấy quy luật của chính mình, chẳng hạn giọng luôn nặng vào buổi sáng sau đêm thức khuya, hay luôn khô sau ngày ngồi phòng điều hoà. Biết quy luật giúp bạn chọn giờ tập và chuẩn bị cho buổi diễn tốt hơn mọi mẹo.
Hạ giọng sau buổi hát: phần ít ai làm
Sau một buổi hát dài như đám cưới, văn nghệ cơ quan hay buổi tập dàn hợp xướng hai tiếng, giọng đã làm việc ở cường độ cao và thường ở vùng cao hơn giọng nói. Nếu chuyển ngay sang nói to trong bữa tiệc ồn hoặc ra chỗ đông người, giọng bị kéo thêm một hiệp nữa. Hạ giọng là vài phút đưa giọng về chế độ nói một cách nhẹ nhàng.
Cách làm đơn giản: ngân ngậm miệng trượt từ cao xuống thấp vài lượt, thổi ống hút lượn xuống, rồi nói vài câu bình thường ở cao độ thoải mái. Uống nước ấm hoặc nước ở nhiệt độ phòng. Sau đó, nếu được, hãy bớt nói trong khoảng nửa giờ, tránh hét gọi người khác và tránh nói chuyện cạnh loa lớn.
Theo dõi giọng vào sáng hôm sau. Hơi khàn nhẹ rồi hết trong ngày là bình thường sau một buổi hát nặng. Khàn rõ kéo dài vài ngày là dấu hiệu buổi hát đã quá sức hoặc kỹ thuật có vấn đề; lần sau nên hát ít bài hơn, hạ tông, và khởi động kỹ hơn. Khàn kéo dài quá hai tuần thì nên khám tai mũi họng.
Những lỗi khi khởi động
Khởi động sai cách có thể làm giọng mệt trước khi bắt đầu. Các lỗi thường gặp:
- Khởi động bằng cách hát luôn bài khó nhất "cho nóng giọng". Bài khó là thứ bạn cần giọng ấm để hát, không phải công cụ làm ấm.
- Kéo dài khởi động quá ba mươi phút với đủ loại bài thử thách. Phần còn lại của buổi hát giọng đã mệt.
- Thử nốt cao nhất của tầm giọng trong lúc khởi động để xem hôm nay lên được không.
- Hắng giọng mạnh liên tục để "thông cổ". Hắng giọng làm hai dây thanh đập vào nhau; nếu thấy vướng, nuốt nước bọt hoặc uống một ngụm nước thay vì hắng.
- Khởi động trong phòng điều hoà rất khô mà không uống nước.
- Bỏ khởi động hoàn toàn khi đã hát nhiều năm. Kinh nghiệm giúp bạn khởi động nhanh hơn, không phải không cần.
Nếu chỉ nhớ một điều: khởi động nên làm cho giọng dễ hơn, không làm nó mệt hơn. Sau mười phút mà thấy họng rát, hãy xem lại bài nào khiến mình gồng.
Câu hỏi thường gặp
Khởi động giọng bao lâu trước khi lên sân khấu là vừa?
Phần chính nên làm trong khoảng nửa giờ trước khi hát, để giọng không nguội lại. Nếu phải chờ lâu ở hậu trường, ngay trước lúc lên hãy ngân ngậm miệng hoặc thổi ống hút một hai phút cho giọng trở lại.
Ống hút loại nào dùng để khởi động?
Ống hút uống nước thông thường là đủ. Ống càng nhỏ càng tạo nhiều sức cản; người mới nên bắt đầu với ống cỡ thường, sau đó thử ống nhỏ hơn. Cắm đầu ống vào cốc nước sâu vài phân sẽ tạo thêm phản hồi và giúp bạn thấy luồng hơi có đều không.
Có nên khởi động khi đang bị cảm, đau họng?
Bạn có thể ngân ngậm miệng và thổi ống hút nhẹ để kiểm tra giọng, nhưng nếu họng đau hoặc mất tiếng thì nên nghỉ hát thay vì khởi động để cố hát. Cảm cúm làm niêm mạc thanh quản sưng, hát gắng lúc đó dễ để lại hậu quả kéo dài hơn trận cảm.
Ăn uống gì trước khi khởi động và hát?
Nên ăn nhẹ trước vài giờ, tránh bữa no ngay trước khi hát vì dạ dày đầy làm hơi thở khó và dễ trào ngược. Uống nước lọc ở nhiệt độ phòng hoặc ấm. Đồ uống có cồn và rất lạnh thường không giúp gì cho giọng.
Người chỉ hát karaoke thỉnh thoảng có cần khởi động không?
Có lợi, vì giọng ít hát càng chưa quen cường độ. Không cần đủ mười phút, chỉ vài phút rung môi, ngân và thả lỏng hàm trước khi cầm micro là đủ, và nên chọn bài dễ cho lượt đầu tiên.
Khởi động có thay được việc luyện thanh không?
Không. Khởi động chỉ chuẩn bị giọng cho buổi hát hôm đó. Muốn hơi bền hơn, cao độ chuẩn hơn hay vùng chuyển mượt hơn, bạn cần các buổi luyện có mục tiêu riêng, đều đặn nhiều tuần.