Hợp âm ba nốt là ba nốt vang cùng lúc, dựng bằng cách chồng hai quãng 3 lên một nốt gốc. Ba nốt gọi là nốt nền, nốt ba và nốt năm. Tuỳ hai quãng 3 là trưởng hay thứ, ta có bốn loại: trưởng (3 trưởng + 3 thứ), thứ (3 thứ + 3 trưởng), giảm (3 thứ + 3 thứ), tăng (3 trưởng + 3 trưởng). Đô trưởng gồm Đô, Mi, Sol; Đô thứ gồm Đô, Mi giáng, Sol.
Khi đã hiểu cách dựng, bạn không cần học thuộc từng hợp âm như một thế tay rời rạc. Bạn biết vì sao Am và C dùng chung hai nốt, vì sao G7 muốn về C, và tự tìm được hợp âm cho một bài hát nếu biết bài ở giọng nào.
Bốn loại hợp âm ba nốt
Bảng ghi công thức theo số nửa cung tính từ nốt nền, kèm ví dụ dựng trên Đô và ký hiệu thường gặp trên bảng hợp âm:
| Loại | Cấu trúc quãng | Nửa cung từ nốt nền | Ví dụ trên Đô | Ký hiệu |
|---|---|---|---|---|
| Trưởng | 3 trưởng + 3 thứ | 0 – 4 – 7 | Đô, Mi, Sol | C |
| Thứ | 3 thứ + 3 trưởng | 0 – 3 – 7 | Đô, Mi giáng, Sol | Cm |
| Giảm | 3 thứ + 3 thứ | 0 – 3 – 6 | Đô, Mi giáng, Sol giáng | Cdim hoặc C° |
| Tăng | 3 trưởng + 3 trưởng | 0 – 4 – 8 | Đô, Mi, Sol thăng | Caug hoặc C+ |
Hợp âm trưởng và thứ có cùng quãng 5 đúng giữa nốt nền và nốt năm, chỉ khác ở nốt ba. Đổi nốt ba lên hay xuống nửa cung là đổi hợp âm từ trưởng sang thứ và ngược lại. Đây là lý do nốt ba được coi là nốt quyết định màu sắc của hợp âm.
Hợp âm giảm và tăng có nốt năm lệch khỏi quãng 5 đúng, nên nghe bất ổn, thường xuất hiện thoáng qua như cầu nối giữa hai hợp âm ổn định. Trong bài hát phổ thông, hai loại này ít hơn hẳn trưởng và thứ.
Tự dựng hợp âm bất kỳ trong ba bước
Lấy ví dụ cần dựng hợp âm Mi thứ (Em) mà không có bảng tra:
- Tìm nốt nền: Mi.
- Lên quãng 3 đúng loại: hợp âm thứ cần quãng 3 thứ, tức ba nửa cung: Mi lên Fa, Fa thăng, Sol. Nốt ba là Sol.
- Lên quãng 5 đúng từ nốt nền: bảy nửa cung từ Mi là Si. Nốt năm là Si. Vậy Em gồm Mi, Sol, Si.
- Kiểm bằng tên nốt: ba nốt luôn cách nhau một tên chữ cái, kiểu nhảy cóc: Mi – Sol – Si, tương tự Đô – Mi – Sol, Rê – Fa – La. Nếu tên nốt không theo kiểu nhảy cóc, bạn đang viết sai tên dù có thể đúng âm thanh.
- Đổi loại: muốn Mi trưởng thì nâng nốt ba lên nửa cung, Sol thành Sol thăng: Mi, Sol thăng, Si.
Trên guitar, bạn có thể kiểm lại bằng cách gảy từng dây của thế bấm quen thuộc và gọi tên nốt: thế bấm Em mở dùng sáu dây nhưng chỉ chứa ba tên nốt Mi, Sol, Si lặp lại ở các quãng tám khác nhau.
Hợp âm theo bậc trong giọng trưởng
Dựng hợp âm ba nốt trên từng nốt của âm giai trưởng, chỉ dùng các nốt trong âm giai, ta được bảy hợp âm với một khuôn cố định cho mọi giọng trưởng:
| Bậc | Loại | Trong Đô trưởng | Trong Sol trưởng |
|---|---|---|---|
| I | Trưởng | C | G |
| ii | Thứ | Dm | Am |
| iii | Thứ | Em | Bm |
| IV | Trưởng | F | C |
| V | Trưởng | G | D |
| vi | Thứ | Am | Em |
| vii° | Giảm | Bdim | F#dim |
Quy ước viết số La Mã chữ hoa cho hợp âm trưởng, chữ thường cho hợp âm thứ, thêm vòng tròn nhỏ cho hợp âm giảm. Nhớ khuôn "trưởng – thứ – thứ – trưởng – trưởng – thứ – giảm" là bạn suy ra được bảy hợp âm của bất kỳ giọng trưởng nào.
Trong rất nhiều bài hát phổ thông, ba hợp âm I, IV, V cùng hợp âm vi chiếm phần lớn thời lượng. Biết bài ở giọng Sol trưởng, bạn có thể đoán trước các hợp âm hay gặp là G, C, D, Em và thử đệm theo tai. Cách các hợp âm nối với nhau thành vòng và vì sao chúng nghe hợp là phần của hoà âm, thuộc về những bài chuyên về sáng tác.
Hợp âm trong giọng thứ
Dựng hợp âm trên âm giai thứ tự nhiên, ta được khuôn: thứ – giảm – trưởng – thứ – thứ – trưởng – trưởng. Trong La thứ, đó là Am, Bdim, C, Dm, Em, F, G. Bạn để ý bảy hợp âm này trùng hoàn toàn với bảy hợp âm của Đô trưởng, giọng song song, chỉ khác điểm bắt đầu.
Trong thực tế, bài hát giọng thứ rất hay dùng hợp âm trưởng ở bậc V thay cho hợp âm thứ: ở La thứ là E hoặc E7 thay cho Em. Nốt ba của E là Sol thăng, lấy từ âm giai thứ hoà âm, nằm sát chủ âm La nên kéo câu nhạc về chủ rất mạnh. Khi thấy một bài nhìn như ở Đô trưởng nhưng có hợp âm E xuất hiện trước Am, đó là dấu hiệu rõ bài ở La thứ.
Với người đệm hát, bộ hợp âm hay gặp nhất của giọng thứ thường là i, iv, V và các hợp âm trưởng ở bậc III, VI, VII. Ở La thứ, đó là Am, Dm, E, C, F, G. Thuộc bộ này cho vài giọng thứ phổ biến như La thứ, Mi thứ, Rê thứ là đủ đệm phần lớn bài trữ tình giọng thứ.
Thế đảo: cùng hợp âm, nốt trầm khác nhau
Thế gốc. Nốt nền nằm thấp nhất: Đô – Mi – Sol. Đây là thế vững nhất, thường dùng ở đầu câu và nốt kết.
Đảo một. Nốt ba nằm thấp nhất: Mi – Sol – Đô. Ký hiệu trên bảng hợp âm là C/E, đọc là "Đô trưởng trên nền Mi". Âm thanh nhẹ hơn, ít "đóng" hơn thế gốc.
Đảo hai. Nốt năm nằm thấp nhất: Sol – Đô – Mi, ký hiệu C/G. Thường dùng thoáng qua hoặc ở chỗ chuẩn bị kết.
Ký hiệu gạch chéo. Dạng X/Y nghĩa là hợp âm X với nốt trầm Y. Y có thể là một nốt trong hợp âm, khi đó là thế đảo, hoặc một nốt ngoài hợp âm, khi đó tạo màu đặc biệt. Người chơi guitar chỉ cần đảm bảo dây trầm nhất phát ra nốt Y.
Vì sao thế đảo hữu ích. Nó giúp đường bè trầm đi mượt hơn. Thay vì nhảy C lên G rồi về Am với nốt trầm Đô – Sol – La, bạn có thể dùng C – G/B – Am để bè trầm đi xuống từng bậc Đô – Si – La. Trên piano, thế đảo còn giúp tay trái và tay phải di chuyển ít hơn giữa các hợp âm.
Thêm một nốt: hợp âm 7 và hợp âm treo ở mức đọc được
Bảng hợp âm bài hát thường có thêm các ký hiệu ngoài bốn loại cơ bản. Hiểu nguyên tắc chồng quãng 3, bạn đọc được phần lớn chúng. Hợp âm 7 chồng thêm một quãng 3 nữa lên trên nốt năm, thành bốn nốt. G7 gồm Sol, Si, Rê, Fa: hợp âm Sol trưởng cộng một quãng 7 thứ. Loại này gọi là hợp âm át bảy, thường đứng ở bậc V và tạo lực kéo mạnh về bậc I.
Các biến thể khác: Cmaj7 là Đô trưởng cộng quãng 7 trưởng (Si), nghe mơ màng; Am7 là La thứ cộng quãng 7 thứ (Sol), nghe mềm và buồn nhẹ. Chữ "maj" chỉ tính chất của nốt bảy, không phải của hợp âm nền, đây là chỗ người mới hay nhầm.
Hợp âm treo như Csus4 và Csus2 thay nốt ba bằng nốt bốn hoặc nốt hai: Csus4 gồm Đô, Fa, Sol; Csus2 gồm Đô, Rê, Sol. Vì mất nốt ba, chúng không trưởng cũng không thứ, nghe lơ lửng, hay được dùng trước khi về hợp âm trưởng cùng tên. Nói chặt chẽ, sus không phải hợp âm ba nốt theo kiểu chồng quãng 3, nhưng người đệm hát gặp chúng thường xuyên nên cần đọc được.
Hợp âm 9, 11, 13 và các hợp âm biến đổi là phần mở rộng tiếp theo, chủ yếu dùng trong jazz và phối khí. Người tự học chơi nhạc có thể để chúng sang giai đoạn sau, khi đã đệm thạo các hợp âm ba nốt và hợp âm 7.
Đọc ký hiệu hợp âm trên bài hát: chỗ hay nhầm
Am và A. Thiếu chữ "m" là đổi hẳn từ hợp âm thứ sang trưởng. Bảng hợp âm chép tay hay bị nhoè chữ m; khi nghe đệm thấy sai màu, kiểm lại chỗ này đầu tiên.
Hợp âm giáng và hợp âm thăng. Bb là Si giáng trưởng, không phải Si; F#m là Fa thăng thứ. Ký hiệu dấu hoá đi liền ngay sau chữ cái chỉ nốt nền, còn chữ "m" đi sau dấu hoá.
Số 7 đứng một mình. C7 là hợp âm át bảy, có quãng 7 thứ; không phải Cmaj7. Người mới hay chơi lẫn hai loại vì cùng có số 7.
Hợp âm đặt trên chữ nào. Trong bản lời có hợp âm, hợp âm được đặt ngay trên chữ mà nó bắt đầu vang. Chữ đó thường rơi vào phách mạnh, nên đổi hợp âm sớm hay muộn một chữ là lệch hẳn nhịp.
Luyện hợp âm trên nhạc cụ của bạn
Mục tiêu không chỉ là bấm đúng thế tay mà là biết mình đang bấm những nốt nào. Vài bài luyện ngắn:
- Piano: chơi hợp âm trưởng trên cả mười hai nốt, mỗi lần đọc to ba tên nốt. Sau đó hạ nốt ba để thành hợp âm thứ.
- Guitar: với mỗi thế bấm mở quen thuộc, gảy từng dây và gọi tên nốt; đánh dấu dây nào là nốt nền, nốt ba, nốt năm.
- Ukulele: nhiều thế bấm chỉ dùng bốn dây, rất dễ nhìn ba nốt; thử bỏ một ngón để biến hợp âm trưởng thành hợp âm treo và nghe sự khác biệt.
- Mọi nhạc cụ: rải ba nốt của hợp âm thành giai điệu đi lên đi xuống. Đây vừa là bài luyện ngón vừa là cách nghe ra cấu trúc hợp âm.
- Luyện tai kèm theo: nhờ người khác hoặc ứng dụng chơi ngẫu nhiên hợp âm trưởng và thứ, bạn đoán loại. Đây là kỹ năng nhận hợp âm cơ bản nhất.
Khi đã gọi được tên nốt trong hợp âm, việc đổi tông, chuyển thế bấm, hay đệm cho người khác hát sẽ nhẹ hơn rất nhiều, vì bạn hiểu mình đang thay đổi cái gì chứ không chỉ nhớ hình ngón tay.
Câu hỏi thường gặp
Hợp âm hai nốt có gọi là hợp âm không?
Theo định nghĩa truyền thống, hợp âm cần ít nhất ba nốt khác tên. Hai nốt vang cùng lúc gọi là quãng hoà âm. Tuy vậy trong thực tế, người chơi guitar điện hay dùng "power chord" gồm nốt nền và nốt năm, không có nốt ba, và vẫn gọi là hợp âm năm, ký hiệu như C5.
Vì sao bấm cùng một hợp âm trên guitar có nhiều thế khác nhau?
Vì ba nốt của hợp âm có thể sắp ở nhiều quãng tám và nhiều vị trí trên cần đàn. Thế mở ở đầu cần, thế chặn ở giữa cần hay thế ba dây ở trên cao đều chứa đúng ba tên nốt đó, chỉ khác thứ tự và màu âm. Người đệm chọn thế tuỳ bài và tuỳ hợp âm đứng trước sau.
Hợp âm thứ của bậc ii và bậc vi khác nhau thế nào khi đệm?
Về cấu trúc, cả hai đều là hợp âm thứ. Khác nhau ở vai trò trong giọng: bậc vi thường thay cho bậc I, tạo màu trầm hơn mà vẫn ổn định; bậc ii thường dẫn sang bậc V trước khi về chủ. Phần chức năng này thuộc hoà âm, người đệm hát cảm được dần qua việc chơi nhiều bài.
Khi nào nên dùng hợp âm 7 thay hợp âm ba nốt?
Bảng hợp âm ghi gì thì chơi đó là an toàn. Khi tự đệm, hợp âm 7 ở bậc V trước khi về chủ thường làm câu kết rõ hơn, còn maj7 hay m7 làm phần đệm mềm và hiện đại hơn. Dùng quá nhiều sẽ làm bài mất độ trong; hợp âm ba nốt vẫn là nền.
Ký hiệu "m" và "M" khác nhau ra sao?
Chữ "m" thường là hợp âm thứ, ví dụ Am. Chữ "M" hoặc "maj" thường chỉ nốt bảy trưởng, ví dụ CM7 hay Cmaj7. Vì chữ hoa chữ thường dễ lẫn khi viết tay, nhiều người viết "min" cho hợp âm thứ và "maj" cho bảy trưởng để rõ ràng hơn.
Học bao nhiêu hợp âm là đủ để đệm hát?
Với giọng phổ biến, khoảng tám đến mười hai hợp âm mở trên guitar hoặc ba nốt trên piano đã đệm được rất nhiều bài. Quan trọng hơn số lượng là hiểu chúng thuộc bậc nào trong giọng, vì khi hiểu bậc, bạn chuyển cả bộ hợp âm sang giọng khác mà không phải học lại từ đầu.