Giọng ngực, giọng đầu và giọng pha là ba cách gọi phổ thông cho các âm khu của giọng hát, tức những vùng cao độ mà dây thanh rung theo cách khác nhau. Giọng ngực là chất giọng gần với giọng nói, dày và đầy, dùng ở vùng thấp và giữa. Giọng đầu nhẹ và thoáng hơn, dùng ở vùng cao. Giọng pha là cách phối hợp để đi qua ranh giới giữa hai vùng mà người nghe không thấy chỗ nối.
Tên gọi đến từ cảm giác rung: hát trầm thì thấy rung ở ngực, hát cao thì thấy rung ở đầu. Nhưng âm thanh thực ra được tạo ra ở thanh quản, không phải ở ngực hay đầu. Hiểu điều đó giúp bạn bỏ được nhiều hình ảnh gây rối và tập đúng chỗ. Bài này giải thích ba âm khu ở mức người nghiệp dư cần biết, vì sao giọng bị lật ở vùng chuyển, và các bài tập để nối liền chúng.
Thanh quản làm gì khi bạn đổi âm khu
Hai dây thanh nằm ngang trong thanh quản, rung khi luồng hơi đi qua. Có hai nhóm cơ chính quyết định kiểu rung. Nhóm cơ nằm trong chính dây thanh (cơ giáp phễu) làm dây ngắn lại và dày lên; khi nhóm này chiếm ưu thế, dây thanh tiếp xúc nhau trên một bề mặt dày, rung chắc, cho chất giọng đầy mà ta gọi là giọng ngực. Nhóm cơ kéo dây thanh dài và mỏng ra (cơ nhẫn giáp) chiếm ưu thế khi lên cao; dây thanh mỏng đi, phần tiếp xúc ít hơn, âm sáng và nhẹ hơn.
Các nhà khoa học giọng nói thường mô tả bằng khái niệm "cơ chế thanh quản" thay vì ngực hay đầu: một cơ chế ứng với giọng nói và giọng ngực, một cơ chế ứng với giọng giả thanh và phần lớn giọng đầu, cùng một số cơ chế ở hai đầu cực trầm và cực cao ít dùng trong hát phổ thông. Điều quan trọng với người tập là hai nhóm cơ không bật tắt như công tắc mà có thể pha trộn theo tỷ lệ. Giọng pha chính là vùng tỷ lệ ấy được điều chỉnh khéo, giữ một phần độ dày của giọng ngực trong lúc dây thanh đã mỏng dần để lên cao.
Còn cảm giác rung ở ngực hay ở đầu là có thật nhưng là hệ quả. Âm trầm làm xương ức và ngực rung đồng cảm rõ hơn, âm cao làm vùng mặt và đầu rung rõ hơn. Bạn dùng cảm giác này để nhận biết mình đang ở đâu, nhưng không thể "đưa âm lên đầu" bằng ý nghĩ được.
So sánh nhanh ba âm khu
Bảng dưới mô tả đặc điểm phổ biến. Mỗi giọng có vị trí riêng, nên đừng dùng nó như thước đo đúng sai mà như bản đồ để định hướng.
| Âm khu | Cảm giác khi hát | Chất âm | Dễ gặp vấn đề gì |
|---|---|---|---|
| Giọng ngực | Rung ở ngực, gần giọng nói | Đầy, chắc, ấm | Kéo lên quá cao gây gắt, la hét |
| Giọng đầu | Rung ở mặt và đầu, nhẹ | Sáng, thoáng, mềm | Mỏng, thiếu lực nếu chưa luyện |
| Giọng giả thanh | Rất nhẹ, nhiều hơi | Mảnh, trong, ít sức | Xì hơi, khó hát to |
| Giọng pha | Không rõ ngực hay đầu, liền mạch | Cân bằng, linh hoạt | Khó tìm, cần tập lâu |
Có sự khác nhau về cách dùng thuật ngữ giữa các trường phái. Một số giáo viên coi giọng đầu và giả thanh là một, số khác phân biệt rõ, nhất là với giọng nam. Người tự học không cần phân xử chuyện đó; điều cần là nghe ra được hai thái cực nặng và nhẹ, và luyện để đi giữa chúng mà không bị đứt.
Vì sao giọng bị lật hay gãy ở vùng chuyển
Hầu hết người mới tập đều có một vùng cao độ mà ở đó giọng bỗng đổi chất đột ngột: đang đầy bỗng mỏng tang, hoặc vỡ thành một tiếng ọc như tuổi dậy thì. Đó là vùng chuyển. Nguyên nhân là người hát mang trọn độ dày của giọng ngực lên quá cao, các cơ giữ dây thanh dày phải chống lại lực kéo dài dây thanh, tới một điểm thì không giữ được nữa và cơ chế nhẹ đột ngột tiếp quản. Âm thanh nhảy từ thế này sang thế kia, không có đoạn chuyển tiếp.
Vị trí vùng chuyển khác nhau theo giọng và theo người. Giọng nam thường cảm thấy nó rõ hơn giọng nữ, vì khoảng cách chất âm giữa giọng ngực và giọng giả thanh ở nam lớn hơn. Giọng nữ cũng có vùng chuyển, thường gặp ở đoạn giữa của tầm giọng, nơi giọng ngực nữ chuyển sang giọng giữa. Bạn tìm vùng chuyển của mình bằng cách trượt chậm một âm "a" từ thấp lên cao ở mức to vừa và nghe chỗ nào giọng bắt đầu thay đổi rõ.
Vùng chuyển không phải lỗi cần xoá bỏ. Nó là đặc điểm sinh lý ai cũng có. Mục tiêu tập luyện là làm cho đoạn chuyển mềm đi đến mức người nghe không nhận ra, chứ không phải làm cho nó biến mất.
Một cách nghĩ hữu ích là xem vùng chuyển như khúc cua trên đường. Không ai lái xe giữ nguyên tốc độ vào cua; người lái giỏi giảm ga từ trước, ôm cua mượt và tăng ga trở lại. Với giọng hát, "giảm ga" là bớt một chút âm lượng và độ nặng ngay trước vùng chuyển, "ôm cua" là giữ luồng hơi liền, "tăng ga" là để giọng đầy lại khi đã qua.
Bài tập nối liền giọng ngực và giọng đầu
Thứ tự dưới đây đi từ dễ đến khó. Tập ở mức âm lượng vừa phải, vì hát to làm vùng chuyển gãy rõ hơn, còn hát quá nhỏ thì khó cảm nhận độ dày.
- Trượt giọng như tiếng còi hụ bằng âm "u" từ đáy lên đỉnh rồi xuống, chậm, không dừng. Chấp nhận tiếng lật lúc đầu; quan trọng là đường trượt không đứt.
- Lặp lại bằng rung môi hoặc qua ống hút. Hai bài này giảm áp lực lên dây thanh nên giúp vùng chuyển bớt gãy ngay từ những lần đầu.
- Trượt từ trên xuống: bắt đầu bằng giọng đầu nhẹ ở nốt cao, trượt xuống vùng ngực mà không đổi chất đột ngột. Nhiều người thấy đi từ trên xuống dễ nối hơn đi từ dưới lên.
- Hát quãng năm lên xuống (Đô–Sol–Đô) bằng "nê" hoặc "ngô", đặt nốt Sol ngay trên vùng chuyển của bạn. Phụ âm "n", "ng" giúp âm thanh đi về phía mũi, làm vùng chuyển dễ qua hơn.
- Khi qua được, đổi sang "a" và "ê". Giảm nhẹ âm lượng ở ngay nốt chuyển, như thể bạn bớt ga một chút trước khúc cua.
- Đưa vào bài hát: tìm câu có nốt đi qua vùng chuyển, hát bằng "nê" trước rồi mới hát lời.
Những hình ảnh và lời khuyên dễ làm bạn tập sai
"Đẩy âm lên đầu." Không ai đẩy được âm thanh đi đâu. Hình ảnh này đôi khi giúp người hát bớt nặng, nhưng cũng hay khiến họ nhướng mày, kéo cổ và căng mặt. Nếu thấy mặt căng khi làm theo, bỏ hình ảnh đó đi.
"Giọng ngực là xấu, phải hát bằng giọng đầu." Giọng ngực là nền của phần lớn nhạc phổ thông và dân ca Việt. Vấn đề không phải giọng ngực mà là kéo nó lên quá giới hạn.
"Giọng pha là một kỹ thuật bí mật." Giọng pha là kết quả của việc tập nối âm khu lâu dài, không phải một mẹo học trong một buổi. Video hứa "tìm giọng mix trong năm phút" thường chỉ đưa ra một bài trượt giọng quen thuộc.
"Nam không nên hát giả thanh." Giả thanh là một công cụ hữu ích cho cả nam lẫn nữ, vừa để tập vừa để biểu cảm. Nhiều bài hát phổ thông có đoạn giả thanh có chủ ý.
"Lật giọng là giọng yếu." Ai cũng lật giọng nếu mang giọng nặng lên đủ cao. Lật nhiều chỉ cho thấy bạn đang dùng quá nhiều lực ở vùng đó, không phải giọng kém.
Chọn bài hát để luyện từng âm khu
Bài tập kỹ thuật chỉ là một nửa; nửa còn lại là chọn bài phù hợp để đưa kỹ năng vào âm nhạc thật. Thay vì chọn theo sở thích, hãy chọn theo vùng cao độ mà bài đi qua. Một cây đàn phím hoặc ứng dụng chỉnh dây giúp bạn biết nốt thấp nhất và cao nhất của bài trước khi hát.
- Để luyện giọng ngực chắc và không gồng: chọn bài có giai điệu nằm trọn ở vùng giữa và thấp, ít nhảy quãng, như nhiều bài dân ca, bài ru hay ca khúc trữ tình chậm. Mục tiêu là âm đầy mà cổ vẫn thả lỏng.
- Để luyện giọng đầu: chọn bài nhẹ, tốc độ vừa, có đoạn ngân ở vùng cao mà không cần to. Bài hát thiếu nhi và bài hát ru dịch lên cao vài cung là vật liệu tốt.
- Để luyện qua vùng chuyển: chọn bài có câu đi liền bậc từ vùng giữa lên vùng cao, không nhảy cóc. Dịch tông sao cho nốt chuyển của bạn rơi vào giữa câu, không phải chữ cuối.
- Tránh lúc đầu: bài có điệp khúc dồn dập ở vùng cao, nhiều nốt cao lặp lại và đòi hỏi âm lượng lớn. Để dành những bài đó cho khi vùng chuyển đã ổn.
- Đổi bài theo giai đoạn: mỗi tháng thay một hai bài luyện, giữ lại một bài cũ làm thước đo để nghe mình thay đổi ra sao.
Đừng chép lời hay hợp âm bài có bản quyền để phát tán; chỉ dùng chúng cho việc tập của riêng mình. Với mục đích luyện âm khu, một câu hát ngắn lặp lại nhiều lần còn có ích hơn hát cả bài.
Khi nào cần người nghe trực tiếp
Phân biệt âm khu chỉ qua cảm giác bên trong rất dễ nhầm, vì tai người hát nghe chính mình khác với người ngoài nghe. Ghi âm giúp được nhiều, nhưng có những thứ một người có kinh nghiệm nghe ra trong vài giây mà bạn tự mò mất hàng tháng: chẳng hạn bạn tưởng đang hát giọng pha nhưng thực ra là giọng ngực bị bóp, hoặc tưởng đang hát giọng đầu nhưng đã chuyển hẳn sang giả thanh xì hơi.
Nếu sau vài tuần tập đều mà vùng chuyển vẫn gãy như cũ, hoặc tập xong thấy cổ mỏi, hãy tìm một buổi nghe góp ý từ người dạy thanh nhạc, một dàn hợp xướng có người tập luyện, hay người bạn hát lâu năm. Một vài buổi có người nghe thường đủ để chỉnh hướng, sau đó bạn tự tập tiếp. Nếu giọng bỗng không lên được những nốt trước đây vẫn hát được, kèm khàn, đó là chuyện cần khám tai mũi họng chứ không phải chuyện âm khu.
Câu hỏi thường gặp
Giọng đầu và giọng giả thanh có phải là một không?
Tùy trường phái. Nhiều giáo viên coi giả thanh là phiên bản nhẹ, nhiều hơi và ít khép dây thanh của cơ chế cao, còn giọng đầu là phiên bản khép gọn hơn, tròn tiếng hơn. Về thực hành, bạn chỉ cần biết giả thanh nghe mảnh và xì hơi hơn, và có thể luyện nó dần thành chất giọng đầy hơn.
Có cần biết vùng chuyển của mình nằm ở nốt nào không?
Biết thì tiện, nhất là khi chọn tông bài. Dùng một ứng dụng chỉnh dây hoặc đàn phím để tìm nốt mà giọng bạn bắt đầu đổi chất khi trượt lên. Ghi lại, và lưu ý rằng nó có thể dịch đi chút ít theo ngày, theo độ mệt và theo nguyên âm đang hát.
Giọng pha có làm giọng to hơn không?
Không hẳn to hơn, mà là giữ được độ đầy ở vùng cao mà không phải la. Người nghe cảm thấy chắc và ấm hơn ở nốt cao, trong khi người hát không gồng như khi kéo giọng ngực.
Hát dân ca, cải lương có dùng các âm khu giống nhạc phổ thông không?
Sinh lý thanh quản là như nhau, nhưng mỗi lối hát chọn cách phối âm khu và cộng hưởng riêng để ra chất giọng đặc trưng. Nếu bạn muốn học một lối hát truyền thống, nên học từ người hát lối đó thay vì áp nguyên bài tập thanh nhạc phương Tây.
Tuổi tác có làm thay đổi các âm khu không?
Có. Giọng nam đổi rõ ở tuổi dậy thì, giọng nữ cũng thay đổi nhẹ hơn. Ở tuổi lớn, dây thanh và cơ quanh thanh quản thay đổi theo thời gian nên vùng thoải mái có thể dịch đi. Người hát đều đặn thường giữ giọng linh hoạt lâu hơn.
Tập bao lâu thì nối được vùng chuyển?
Rất khác nhau. Có người sau vài tuần đã thấy chỗ gãy mềm đi rõ, có người cần vài tháng. Tập ngắn hằng ngày hiệu quả hơn tập dồn, và nên ghi âm cùng một bài trượt giọng mỗi tuần để thấy thay đổi.