Mù âm nhạc có thật. Trong y văn, tình trạng này gọi là chứng mất nhận thức âm nhạc bẩm sinh (congenital amusia): người mắc khó phân biệt các cao độ gần nhau, không nhận ra một nốt sai trong giai điệu quen. Nhưng nó hiếm. Phần lớn những người tự nhận "mình điếc nhạc" vì hay hát lệch thực ra vẫn nghe ra cao độ bình thường; vấn đề nằm ở việc điều khiển giọng cho khớp với nốt mình nghe, và đó là kỹ năng tập được.
Bài này giải thích sự khác nhau giữa không nghe ra và không hát ra, cách tự kiểm đơn giản ở nhà, những lý do thường gặp khiến giọng lệch nốt, và các bài tập đi từng bước. Nếu từ nhỏ bạn đã bị bảo là "hát dở, đừng hát", phần lớn khả năng là bạn chỉ chưa được tập.
Chứng mất nhận thức âm nhạc: những gì giới nghiên cứu đã biết
Chứng mất nhận thức âm nhạc bẩm sinh được nghiên cứu nhiều từ những năm 2000, với các công trình của nhóm nhà thần kinh học Isabelle Peretz ở Canada là một trong những nguồn được trích dẫn rộng rãi. Người mắc chứng này có thính lực bình thường, nghe tiếng nói rõ, nhưng gặp khó khăn rõ rệt khi phân biệt các thay đổi cao độ nhỏ như nửa cung, không nhận ra khi một bài quen bị chơi lạc nốt, và thường thấy âm nhạc giống tiếng ồn hơn là giai điệu.
Tỷ lệ mắc được ước tính ở mức vài phần trăm dân số hoặc thấp hơn, và các nghiên cứu cho những con số khác nhau tùy cách chọn mẫu và cách đo, nên chưa có một con số thống nhất. Các bằng chứng cho thấy tình trạng có yếu tố gia đình và liên quan tới cách các vùng não xử lý cao độ kết nối với nhau. Ngoài dạng bẩm sinh, mất nhận thức âm nhạc cũng có thể xuất hiện sau tổn thương não, chẳng hạn sau đột quỵ, nhưng đó là chuyện của bác sĩ thần kinh.
Một câu hỏi thú vị với người Việt là nói ngôn ngữ có thanh điệu có giúp tránh mù âm nhạc không. Có nghiên cứu cho thấy người nói ngôn ngữ thanh điệu có một số lợi thế về xử lý cao độ, nhưng chứng mất nhận thức âm nhạc vẫn được ghi nhận ở người nói tiếng Hoa phổ thông. Vấn đề này còn đang được nghiên cứu, chưa nên kết luận.
Không nghe ra hay không hát ra: phân biệt thế nào
Hai nhóm này dễ bị gộp chung dưới cái tên "điếc nhạc", nhưng cách xử lý khác nhau hoàn toàn.
| Dấu hiệu | Thường gặp ở người hát lệch nốt | Gợi ý mất nhận thức âm nhạc |
|---|---|---|
| Nghe người khác hát sai | Nhận ra ngay, thấy khó chịu | Thường không nhận ra |
| Nghe lại bản ghi âm của mình | Biết mình hát lệch, nhưng lúc hát không thấy | Không thấy có gì sai |
| Nhận ra bài quen chỉ qua giai điệu, không lời | Nhận ra dễ dàng | Rất khó, cần có lời |
| Phân biệt hai nốt cách nhau nửa cung | Làm được | Thường không chắc |
| Thích nghe nhạc | Thường có | Nhiều người thấy nhạc không có gì hấp dẫn |
Nếu bạn rơi vào cột giữa, tin tốt là bạn có đủ công cụ để tập. Nếu nghi mình ở cột phải, các trung tâm nghiên cứu ở nước ngoài có những bài kiểm tra chuẩn hoá trực tuyến; kết quả của chúng cũng chỉ là gợi ý, không phải chẩn đoán.
Một phép thử đơn giản hơn: nhờ người thân chơi trên đàn hai nốt liền nhau, lúc giống, lúc khác nửa cung, bạn đoán "giống" hay "khác". Làm hai mươi lượt. Nếu bạn đoán đúng gần hết, tai bạn ổn và việc cần tập là giọng.
Vì sao người nghe đúng vẫn hát lệch
Giọng chưa quen chuyển cao độ. Nghe một nốt và làm cho thanh quản tạo ra đúng nốt đó là hai kỹ năng khác nhau. Nhiều nghiên cứu về người hát lệch nốt, trong đó có công trình của nhóm Peter Pfordresher ở Mỹ, cho thấy vấn đề thường nằm ở khâu ánh xạ từ tai sang giọng, không phải ở tai.
Ít hát từ nhỏ. Hát là kỹ năng vận động như bơi hay đạp xe. Người ít hát trong tuổi thơ, hoặc bị chê nên thôi hát, đơn giản là ít giờ tập hơn người khác.
Bài vượt khỏi vùng giọng. Người mới hay chọn bài theo bản gốc, ở tông không hợp. Ở vùng quá cao hoặc quá thấp, ai cũng dễ lệch. Nhiều người "hát dở" hát đúng ngay khi bài được hạ tông.
Không nghe được mình. Khi hát lẫn trong tiếng nhạc to hoặc giữa đám đông, bạn không nghe đủ giọng mình để tự chỉnh. Che một bên tai bằng lòng bàn tay khi tập giúp nghe rõ giọng mình hơn.
Căng thẳng. Lo sợ hát sai làm cổ gồng và hơi thở rối, khiến cao độ càng chênh. Đây là vòng luẩn quẩn của nhiều người từng bị chê.
Bài tập khớp giọng với nốt cho người hay hát lệch
Cần một nguồn phát nốt rõ ràng (đàn phím, guitar hoặc ứng dụng), một ứng dụng chỉnh dây hiển thị nốt bạn hát, và mười phút mỗi ngày. Đừng bắt đầu bằng bài hát.
- Tìm nốt nói chuyện: nói "ừ" thoải mái, xem ứng dụng hiển thị nốt nào. Nốt này là điểm xuất phát, vì đây là cao độ giọng bạn tự nhiên nhất.
- Cho đàn chơi đúng nốt đó, bạn ngân "ừm" theo. Nếu ứng dụng cho thấy lệch, trượt giọng chậm lên hoặc xuống cho tới khi khớp, nghe cảm giác khi hai âm hòa vào nhau.
- Đổi vai: bạn ngân một nốt bất kỳ, sau đó tìm nốt ấy trên đàn. Bài này luyện cả chiều ngược lại, từ giọng ra tai.
- Hát hai nốt liền bậc theo đàn (Đô–Rê, Rê–Mi), rồi ba nốt, rồi năm nốt. Chỉ thêm nốt khi bạn khớp được hầu hết các lần.
- Chọn một bài rất đơn giản, ít nhảy quãng, hạ tông cho vừa vùng giọng. Hát từng câu ngắn cùng đàn, sau đó tự hát rồi kiểm lại.
- Ghi âm mỗi buổi. Nghe lại sau một ngày để tai "lạnh" hơn và nhận ra rõ chỗ lệch.
Ứng dụng hiển thị nốt là công cụ tốt nhưng đừng nhìn màn hình suốt; mục tiêu cuối cùng là tai và giọng tự phối hợp. Sau vài tuần, hãy thử hát trước rồi mới nhìn để kiểm tra.
Chuyện "năng khiếu" và lời chê từ thuở nhỏ
Năng khiếu có thật theo nghĩa có người học nhanh hơn, có giọng đẹp hơn do cơ thể. Nhưng giữa "không có năng khiếu đặc biệt" và "không thể hát đúng" là một khoảng rất xa. Phần lớn người trưởng thành bình thường đều có thể học hát đúng cao độ ở mức đủ để hát cùng bạn bè, hát ru con, hát trong dàn hợp xướng nghiệp dư, nếu được tập đúng cách và đủ lâu.
Nhiều người bỏ hát vì một lời chê ở tuổi đi học, bị xếp đứng hát nhép trong tiết mục văn nghệ hoặc bị cười ở buổi liên hoan. Lời chê làm họ ngừng tập, và chính việc ngừng tập mới làm khoảng cách lớn dần. Nếu đó là câu chuyện của bạn, hãy bắt đầu ở chỗ không ai nghe, với mục tiêu nhỏ: khớp được một nốt, rồi năm nốt, rồi một câu.
Với cha mẹ, điều rút ra là không gắn nhãn "con hát dở" cho trẻ. Hát cùng con thường xuyên, chọn bài vừa giọng trẻ, và để trẻ hát vì vui chứ không chấm điểm, là cách giữ cho cánh cửa âm nhạc mở lâu dài.
Lộ trình tám tuần cho người từng bị chê hát dở
Lộ trình dưới đây là ví dụ giả định cho người lớn có thể dành mười đến mười lăm phút mỗi ngày. Nếu một giai đoạn mất nhiều thời gian hơn dự kiến, cứ ở lại đó; không có hạn chót nào cả.
| Tuần | Mục tiêu | Dấu hiệu sẵn sàng chuyển tiếp |
|---|---|---|
| 1–2 | Khớp một nốt đơn quanh nốt nói chuyện | Khớp được phần lớn các lần mà không cần nhìn ứng dụng lâu |
| 3–4 | Hai và ba nốt liền bậc, đi lên rồi đi xuống | Nghe ra ngay khi mình lệch và tự chỉnh được |
| 5–6 | Năm nốt và quãng nhảy nhỏ như quãng ba | Hát đúng khi đàn chỉ chơi nốt đầu |
| 7–8 | Một bài thiếu nhi hoặc dân ca đơn giản, tông vừa giọng | Bản ghi âm nghe lại không còn chỗ lệch rõ |
Sau tám tuần, bạn có thể bắt đầu hát cùng một người bạn đệm đàn, hoặc hát nhỏ theo bản thu. Đây cũng là lúc nên ghi âm lại câu hát đầu tiên đã thu ở tuần một và nghe hai bản liền nhau. Phần lớn người kiên trì tới đây đều ngạc nhiên vì khoảng cách giữa hai bản.
Một lưu ý: tập ở nhà một mình thì hãy chọn giờ yên tĩnh và hát vừa đủ nghe. Hát nhỏ không làm bài tập kém hiệu quả đi, ngược lại còn giúp bạn nghe rõ hơn giọng mình và tiếng đàn.
Khi nào nên tìm người hỗ trợ
Nếu sau khoảng hai ba tháng tập đều mà bạn vẫn không khớp được một nốt đơn với đàn, hoặc bảng phân biệt ở trên cho thấy bạn khó nghe ra sự khác nhau giữa các nốt, nên tìm một người dạy thanh nhạc hoặc nhạc lý có kinh nghiệm với người mới để nghe trực tiếp. Họ có thể nhận ra những chi tiết mà ứng dụng không thấy, chẳng hạn bạn luôn bắt đầu nốt hơi thấp rồi trượt lên, hay chỉ lệch ở một vùng cao độ nhất định.
Nếu khả năng nghe nhạc của bạn thay đổi đột ngột, ví dụ trước đây vẫn nhận ra giai điệu mà bây giờ không còn, hoặc kèm theo ù tai, giảm thính lực, chóng mặt, thì cần khám tai mũi họng hoặc thần kinh, không phải đi học hát. Còn nếu bạn là một trong số ít người thật sự mất nhận thức âm nhạc, điều đó không ngăn bạn tận hưởng nhịp điệu: nhiều người vẫn thích nhảy, chơi nhạc cụ gõ hay hát cùng tập thể vì niềm vui gắn kết.
Câu hỏi thường gặp
Mù âm nhạc có chữa được không?
Hiện chưa có cách chữa chứng mất nhận thức âm nhạc bẩm sinh. Một số nghiên cứu thử huấn luyện nghe cho người mắc và ghi nhận cải thiện nhỏ, nhưng kết quả còn hạn chế. Ngược lại, người hát lệch mà vẫn nghe đúng cao độ thường tiến bộ rõ khi tập.
Người hát lệch nốt có nên vào dàn hợp xướng không?
Có thể, và đó thường là môi trường tập tốt vì bạn hát cùng nhiều người đúng nốt. Hãy đứng cạnh người hát chắc, hát nhỏ lúc đầu để nghe được họ, và xin người chỉ huy góp ý. Nhiều dàn hợp xướng nghiệp dư chào đón người mới miễn là họ chịu tập.
Học một nhạc cụ có giúp hát đúng hơn không?
Có ích, nhất là nhạc cụ cho cao độ rõ như đàn phím. Chơi một nốt rồi hát theo, chơi giai điệu rồi hát lại, giúp tai và giọng làm việc cùng nhau. Nhạc cụ có dây hoặc kèn còn luyện tai thêm vì bạn phải tự chỉnh cao độ.
Nói giọng địa phương có làm hát lệch không?
Giọng địa phương ảnh hưởng tới cách phát âm và thanh điệu khi hát, không trực tiếp làm lệch cao độ của giai điệu. Người ở vùng miền nào cũng có người hát đúng và người hát lệch. Khi hát, bạn có thể giữ giọng vùng miền nếu muốn, miễn là cao độ đúng nốt.
Trẻ em hát lệch có cần lo không?
Trẻ nhỏ thường chưa hát đúng cao độ ổn định, đó là chuyện bình thường của quá trình phát triển. Hát cùng trẻ thường xuyên, ở tông vừa giọng trẻ, giúp trẻ tiến bộ tự nhiên. Không nên chê, so sánh hay bắt trẻ hát trước đám đông khi trẻ không muốn.
Có bài kiểm tra mù âm nhạc nào bằng tiếng Việt không?
Hiện các bài kiểm tra chuẩn hoá chủ yếu do các nhóm nghiên cứu nước ngoài phát triển và dùng giai điệu, không cần nhiều ngôn ngữ. Kết quả chỉ là gợi ý. Nếu băn khoăn, bạn có thể nhờ người dạy nhạc làm các phép thử phân biệt nốt trực tiếp.