Hát bị hụt hơi hiếm khi do phổi bạn nhỏ. Ở người nghiệp dư, hơi thường hết sớm vì một trong sáu lý do: xả quá nhiều hơi ngay đầu câu, dây thanh khép không kín nên tiếng bị xì, lấy hơi nông bằng ngực và vai, không định trước chỗ lấy hơi, hát ở tông quá cao hoặc quá thấp so với giọng, và căng thẳng làm cơ thể gồng cứng. Mỗi nguyên nhân có cách sửa riêng, nên việc đầu tiên là tìm đúng nguyên nhân của chính mình.
Bài này đi theo thứ tự đó: tự nghe để chẩn đoán, sau đó sửa từng lỗi bằng bài tập cụ thể, cuối cùng là cách đánh dấu một bài hát để không bao giờ phải hớp hơi vội giữa chừng. Bạn không cần thầy, chỉ cần một chiếc điện thoại để ghi âm và khoảng mười lăm phút mỗi ngày.
Hụt hơi là chuyện điều khiển hơi, không phải chuyện dung tích phổi
Khi hát, phổi không cần chứa thật nhiều không khí mà cần nhả không khí ra chậm và đều để dây thanh rung ổn định. Một người lớn khỏe mạnh bình thường có thừa dung tích cho một câu hát dài bốn đến sáu nhịp ở tốc độ vừa. Người tập thể thao bền có phổi tốt vẫn hụt hơi khi hát nếu để hơi thoát qua dây thanh quá nhanh, còn người nhỏ con mà biết giữ hơi lại hát được câu dài. Vì thế lời khuyên "hít thật sâu vào" thường làm mọi chuyện tệ hơn: hít căng quá thì lồng ngực cứng, cổ gồng, và cơ thể có xu hướng xả bớt phần hơi thừa ngay ở chữ đầu tiên.
Trong thanh nhạc cổ điển, người ta gọi việc giữ cho các cơ hít vào tiếp tục làm việc nhẹ trong lúc hát là appoggio — tạm hiểu là "tựa hơi". Bạn không cần thuộc thuật ngữ, chỉ cần hình dung: trong lúc hát, xương sườn dưới và vùng bụng trên không xẹp xuống ngay mà lui dần, như cái lò xo được thả ra từ từ. Cảm giác đúng là bền, không phải căng. Nếu sau câu hát bạn thấy bụng mỏi rã, nhiều khả năng bạn đang ép chứ không phải tựa.
Tự chẩn đoán: nghe bản ghi âm của mình để biết hụt hơi vì đâu
Hát một câu dài mà bạn hay hụt, ghi âm bằng điện thoại đặt cách miệng chừng một sải tay, rồi nghe lại và đối chiếu với bảng dưới. Thường bạn sẽ thấy một hoặc hai dấu hiệu nổi rõ hơn hẳn.
| Dấu hiệu nghe thấy hoặc cảm thấy | Nguyên nhân khả dĩ | Hướng sửa |
|---|---|---|
| Tiếng có nhiều hơi gió, nghe như thì thầm có cao độ | Dây thanh khép không kín, hơi thoát ra phí | Bài tập ngậm miệng ngân và phụ âm "v", "z" |
| Chữ đầu to, cuối câu yếu dần rồi tắt | Xả hơi quá mạnh ngay đầu câu | Bài xì "s" đều, hát đầu câu nhỏ hơn |
| Vai nhô lên khi hít, nghe tiếng hớp hơi rõ | Thở nông bằng ngực trên | Thở nằm, đặt tay lên sườn dưới |
| Câu nào cũng hụt ở đúng một chỗ | Không định chỗ lấy hơi, câu bị chia sai | Đánh dấu chỗ lấy hơi trên lời |
| Chỉ hụt ở đoạn cao hoặc đoạn rất trầm | Tông bài không hợp tầm giọng | Hạ hoặc nâng tông vài nửa cung |
| Hụt cả khi hát câu ngắn, tim đập nhanh | Căng thẳng, run | Thở ra dài trước khi hát, tập ở môi trường quen |
Đừng bỏ qua bước này. Người hay hụt vì giọng xì hơi mà lại tập hít sâu hơn thì càng tập càng mệt; người hụt vì chia câu sai thì chỉ cần mười phút cầm bút đánh dấu là xong, không cần bài tập nào cả.
Sửa giọng xì hơi và lỗi xả hơi đầu câu
Ngân ngậm miệng. Khép môi, răng hơi tách, ngân "ừm" ở cao độ nói chuyện thoải mái. Bạn sẽ thấy rung ở môi và sống mũi. Âm ngậm miệng buộc dây thanh khép vừa phải mà không gắng, đồng thời hơi đi ra rất ít. Ngân mười giây, nghỉ, lặp năm lần, sau đó mở dần thành "ừm-a" giữ nguyên độ rung.
Phụ âm hữu thanh kéo dài. Ngân "vvvv" và "zzzz" ở một cao độ, giữ âm đều như tiếng máy. Nếu âm rè rè lúc to lúc nhỏ là hơi đang ra không đều. Đây là cách luyện cho dây thanh và luồng hơi phối hợp mà không phải nghĩ tới cơ nào.
Bài xì "s" đếm nhịp. Hít vừa phải, xì "sss" thật nhỏ và đều, đếm thầm. Mục tiêu không phải kỷ lục mà là âm đều từ đầu đến cuối. Khi xì đều được khoảng hai mươi giây, chuyển sang hát chính câu khó với cảm giác giống hệt: đầu câu nhỏ và gọn, để dành hơi cho chữ cuối.
Hát đầu câu nhỏ hơn một bậc. Nhiều người nghiệp dư bật chữ đầu tiên to nhất vì hồi hộp hoặc vì muốn "vào" cho chắc. Hãy cố ý hát chữ đầu nhẹ hơn, cho câu lớn dần lên ở giữa. Phần lớn câu hát trong nhạc phổ thông cũng được viết để lên ở giữa hoặc cuối, nên cách này còn làm câu hát có hình dáng hơn.
Kiểm bằng ngọn nến hoặc mảnh giấy. Cầm một mảnh khăn giấy mỏng trước miệng khi hát nguyên âm "a". Khăn bay phấp phới nghĩa là hơi thoát nhiều; khăn chỉ rung nhẹ là luồng hơi đang được tiết kiệm.
Tập thở thấp và rộng thay vì hít căng ngực
Hơi thở hát khác hơi thở thể thao ở chỗ cần lặng và mở rộng ở vòng eo chứ không phải ở ngực trên. Năm bước dưới đây đi từ nằm tới đứng để cơ thể tự nhớ.
- Nằm ngửa, đầu gối co, đặt một cuốn sách lên bụng. Thở bình thường và quan sát sách nâng lên khi hít, hạ xuống khi thở ra. Đây là kiểu thở cơ thể bạn vẫn dùng khi ngủ, không có gì phải học thêm.
- Đứng dậy, đặt hai bàn tay ôm hai bên sườn dưới, ngón cái ra sau lưng. Hít vào qua mũi và miệng nhẹ nhàng, cảm nhận tay bị đẩy ra hai bên và ra sau.
- Soi gương: vai không được nhô lên. Nếu vai nhô, hít ít hơn và chậm hơn.
- Thở ra bằng "sss" trong tám nhịp, giữ cho tay ở sườn lui vào từ từ chứ không sụp ngay ở nhịp đầu.
- Hít lại trong hai nhịp, thở ra trong tám nhịp; lặp năm vòng. Sau một tuần, rút thời gian hít xuống còn một nhịp — vì trong bài hát bạn hiếm khi có hơn một nhịp để lấy hơi.
Đừng ưỡn bụng ra quá mức hay hóp bụng để "đẩy" hơi. Bụng chỉ mềm và chuyển động theo, không phải bộ phận bạn chủ động bơm. Nếu thấy chóng mặt khi tập, bạn đang thở quá nhiều; dừng lại, thở bình thường vài phút rồi tập nhẹ hơn.
Đánh dấu chỗ lấy hơi trên lời bài hát
Ca sĩ chuyên nghiệp gần như không bao giờ lấy hơi tùy hứng. Họ quyết định trước, và thường đánh dấu bằng một dấu phẩy nhỏ trên lời. Bạn cũng nên làm vậy với mỗi bài định hát. Chép lời ra giấy, nghe bản gốc, đánh dấu những chỗ ca sĩ lấy hơi, sau đó tự hát thử và chỉnh theo hơi của mình. Nguyên tắc chung là lấy hơi ở chỗ ngắt nghĩa của câu chữ, trước một câu dài, và ở những chỗ có dấu lặng trong nhạc. Tránh lấy hơi giữa một từ ghép hoặc ngay trước chữ cuối của câu, vì người nghe sẽ thấy câu bị cắt vụn.
Ngoài chỗ lấy hơi chính, hãy đánh thêm những chỗ lấy hơi phụ bằng dấu khác: đó là những chỗ bạn có thể hớp một ngụm hơi nhỏ nếu hôm ấy mệt. Có phương án dự phòng giúp bạn đỡ hoảng giữa chừng. Với câu quá dài mà bản gốc hát liền một hơi, bạn không bắt buộc phải bắt chước; một chỗ ngắt khéo đặt ở ranh giới ý vẫn tốt hơn việc cố gồng tới chữ cuối rồi hát vỡ tiếng. Cuối cùng, lấy hơi cho câu tiếp theo phải bắt đầu ngay khi câu trước kết thúc, không đợi tới nhịp sát sườn rồi mới hớp vội.
Tông bài, tốc độ và tâm lý: ba thứ làm hụt hơi mà ít ai nghĩ tới
Nếu đã sửa kỹ thuật mà vẫn hụt ở một vài bài nhất định, hãy nhìn ra ngoài cơ thể.
- Tông quá cao: càng lên gần giới hạn giọng, dây thanh càng cần lực và người hát có xu hướng đẩy hơi mạnh. Hạ tông hai đến ba nửa cung thường làm biến mất cảm giác hụt mà người nghe hầu như không nhận ra.
- Tông quá thấp: ở vùng trầm sát đáy giọng, dây thanh khó khép gọn nên tiếng dễ xì hơi, tốn hơi nhiều không kém vùng cao.
- Tốc độ chậm hơn bản gốc: đệm đàn chậm hoặc bản phối chậm kéo dài từng câu. Thử tăng tốc độ một chút trước khi kết luận mình yếu hơi.
- Căng thẳng: khi hồi hộp, nhịp thở nhanh và nông, cơ cổ và vai gồng. Trước khi hát, thở ra thật dài một hai lần, thả lỏng vai, sau đó mới hít vào.
- Cơ thể hôm đó: cảm cúm, nghẹt mũi, ăn quá no, thiếu ngủ đều làm hơi ngắn đi. Hôm như vậy nên hát nhẹ, đừng cố sửa kỹ thuật.
Hụt hơi kèm khó thở khi đi lại, tức ngực, ho kéo dài hoặc khò khè là chuyện của sức khỏe, không phải thanh nhạc; hãy đi khám để bác sĩ kiểm tra trước khi tập tiếp.
Một tuần tập mẫu cho người hay hụt hơi
Lịch dưới đây dành cho người đi làm, mỗi buổi khoảng mười lăm phút, tập buổi tối hoặc sáng sớm đều được. Đây là ví dụ giả định để bạn chỉnh theo nguyên nhân của mình, không phải giáo trình bắt buộc: ai hụt vì giọng xì hơi thì kéo dài phần ngân, ai hụt vì chia câu thì dành nhiều thời gian hơn cho bài hát thật.
| Ngày | Phần chính | Kết thúc bằng |
|---|---|---|
| Thứ hai | Thở nằm năm phút, xì "s" đều | Đánh dấu chỗ lấy hơi cho một bài |
| Thứ ba | Ngân ngậm miệng, "vvv", "zzz" | Hát câu khó bằng "ừm" trước khi hát lời |
| Thứ tư | Thở đứng, tay ôm sườn dưới | Ghi âm cả bài, nghe lại tìm chỗ hụt |
| Thứ năm | Hát đầu câu nhỏ, lớn dần ở giữa | Thử hạ tông một nửa cung nếu vẫn hụt ở đoạn cao |
| Thứ sáu | Hát cả bài theo dấu lấy hơi đã định | Sửa lại dấu ở những chỗ không hợp |
| Cuối tuần | Nghỉ một ngày, ngày còn lại hát cho vui | So bản ghi âm với bản đầu tuần |
Điều đáng giữ nhất trong lịch này là thói quen ghi âm. Khi đang hát, tai của chính bạn nghe qua xương sọ và qua cảm giác cơ thể, nên rất khó biết câu nào xì hơi, câu nào lấy hơi lộ. Bản ghi âm cho bạn nghe như người khác nghe, và cũng là bằng chứng tiến bộ để giữ động lực những tuần sau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tập nín thở lâu để tăng hơi khi hát không?
Không cần. Nín thở là giữ không khí lại, còn hát là nhả không khí ra đều. Tập nín thở lâu dễ khiến cổ và thanh quản gồng, điều ngược với thứ bạn cần. Bài xì "s" đều hoặc ngân ngậm miệng luyện đúng kỹ năng hơn và an toàn hơn.
Chạy bộ hay bơi có giúp hát đỡ hụt hơi không?
Thể lực tốt giúp bạn bền hơn trong một buổi hát dài và ít mệt khi vừa hát vừa di chuyển. Nhưng nó không tự sửa được lỗi xả hơi phí hay giọng xì hơi. Hãy xem vận động là phần hỗ trợ, còn kỹ thuật vẫn phải tập riêng.
Mất bao lâu thì hết hụt hơi?
Nếu nguyên nhân là chia câu sai hay tông không hợp, bạn thấy khác ngay trong buổi tập đầu. Nếu là giọng xì hơi hoặc thói quen thở ngực, thường cần vài tuần tập đều mỗi ngày mới thành phản xạ. Ghi âm mỗi tuần một lần để so, vì tự cảm nhận lúc đang hát rất dễ sai.
Hát thở bằng mũi hay bằng miệng?
Câu chậm có thời gian thì hít qua mũi và miệng cùng lúc cho êm. Chỗ lấy hơi gấp chỉ có nửa nhịp thì hít bằng miệng là chính, miệng mở sẵn hình nguyên âm sắp hát để không phát ra tiếng hớp. Điều quan trọng là hơi đi xuống thấp, không làm vai nhô lên.
Đang hát mà hết hơi thì xử lý thế nào cho người nghe không nhận ra?
Bỏ bớt độ dài chữ cuối của câu trước, lấy hơi nhanh ở đó, thay vì cố kéo rồi hớp vội ở đầu câu sau. Người nghe chấp nhận một chữ ngắn hơn bản gốc dễ hơn nhiều so với một tiếng hớp hơi to hay một chữ vỡ tiếng.
Người hút thuốc có hát được hơi dài không?
Khói thuốc làm khô và kích ứng niêm mạc thanh quản, lâu dài có thể gây khàn và bệnh lý ở dây thanh. Người hút thuốc vẫn học hát được, nhưng nếu đã khàn tiếng kéo dài hoặc ho nhiều thì nên khám tai mũi họng trước khi tập nặng.