Muốn giữ giọng khi phải hát nhiều ngày liền, bạn cần coi giọng như một nhóm cơ đang chạy giải dài ngày: chia tải hợp lý, nghỉ đúng cách giữa các buổi, giữ cho niêm mạc thanh quản đủ ẩm và ngủ đủ. Phần lớn người nghiệp dư mất giọng trong tuần biểu diễn không phải vì hát quá nhiều trên sân khấu mà vì cộng thêm nói to cả ngày, tập lại nhiều lần, thức khuya và uống ít nước.
Bài này dành cho người sắp có một tuần hát dày như văn nghệ cơ quan, mùa tiệc cưới, đợt tập hợp xướng trước buổi diễn hay chuyến lưu diễn của nhóm nhạc nghiệp dư. Phần cuối nói rõ khi nào khàn tiếng là chuyện nghỉ ngơi và khi nào cần đi khám tai mũi họng.
Vì sao hát nhiều ngày liền dễ mất giọng
Mỗi giây bạn hát hay nói, hai dây thanh va vào nhau hàng trăm lần. Lớp niêm mạc phủ dây thanh mỏng và đàn hồi, chịu được việc này rất tốt nếu có thời gian hồi phục. Các nhà nghiên cứu giọng nói dùng khái niệm "tải giọng" để chỉ tổng lượng thời gian và cường độ dây thanh làm việc. Tải giọng cộng dồn từ mọi nguồn: hát, nói chuyện, gọi to, cười lớn, và cả hắng giọng.
Một buổi hát hai tiếng đôi khi không nặng bằng một ngày vừa tập vừa nói to trong phòng ồn. Khi tải vượt khả năng hồi phục, niêm mạc dây thanh có thể sưng nhẹ, làm dây thanh nặng và khép kém. Bạn nhận ra qua giọng trầm hơn bình thường, khó hát nhỏ ở vùng cao, tiếng bắt đầu chậm hoặc có hơi gió. Nếu tiếp tục hát gắng trên dây thanh đang sưng, nguy cơ tổn thương kéo dài sẽ tăng.
Người nghiệp dư dễ bị hơn ca sĩ chuyên nghiệp vì giọng ít được luyện cho sức bền, kỹ thuật chưa tiết kiệm, và lịch hát thường dồn vào vài ngày sau một thời gian dài ít hát. Hiểu điều này giúp bạn lập kế hoạch thay vì trông vào may mắn.
Lập kế hoạch tải giọng cho một tuần hát dày
Ví dụ giả định cho một tuần có buổi diễn chính vào thứ bảy và hai buổi tập trước đó. Nguyên tắc là giảm mọi tải không cần thiết và rải buổi tập để giọng có đêm hồi phục giữa các ngày nặng.
| Thời điểm | Việc nên làm | Việc nên tránh |
|---|---|---|
| Đầu tuần | Tập riêng ngắn, chủ yếu ôn lời và chỗ lấy hơi | Tập lại cả chương trình nhiều lần ở cường độ diễn |
| Buổi tập chung | Khởi động kỹ, hát nhẹ ở đoạn đã chắc, tập kỹ đoạn khó | Hát hết sức mọi lượt chạy thử |
| Ngày sau buổi tập | Nói ít, uống nước đều, ngủ sớm | Đi hát karaoke, nói chuyện ở quán ồn |
| Ngày trước buổi diễn | Khởi động nhẹ, chạy chương trình một lần ở mức vừa | Thử lại mọi nốt cao "cho chắc" |
| Ngày diễn | Nói ít buổi sáng, khởi động, uống nước, hạ giọng sau diễn | Gào gọi nhau trong hậu trường, hét chúc mừng sau diễn |
Kỹ thuật "hát đánh dấu" rất hữu ích trong các buổi tập: hát nhẹ, hát thấp hơn một quãng tám hoặc chỉ ngân giai điệu ở những đoạn đã thuộc, để dành giọng cho đoạn cần tập thật. Người chỉ huy nhóm cũng nên biết điều này để không bắt cả nhóm hát hết sức mọi lượt.
Nghỉ giọng đúng nghĩa
Bớt nói là cách nghỉ hiệu quả nhất. Trong ngày giữa hai buổi hát, giảm nói chuyện dài, nhất là qua điện thoại và ở nơi ồn. Nhắn tin thay vì gọi khi có thể. Nhiều người ngạc nhiên khi nhận ra một cuộc gọi dài buổi trưa làm giọng tối hôm đó mệt hơn cả buổi tập.
Thì thầm không phải là nghỉ. Thì thầm gắng sức, kiểu cố cho người khác nghe thấy, có thể làm căng vùng thanh quản theo cách khác. Nếu cần nói, nói nhỏ bằng giọng bình thường, gần người nghe.
Tránh nói to ở nơi ồn. Quán nhậu, tiệc cưới, xe đông người buộc bạn nói to hơn mà không nhận ra. Đây là nguồn tải giọng ẩn mà người hát hay quên tính.
Đừng hắng giọng liên tục. Hắng giọng làm dây thanh đập mạnh vào nhau. Khi thấy vướng, nuốt nước bọt, uống ngụm nước hoặc ngân nhẹ "ừm".
Im lặng có kế hoạch. Nếu giọng đã mệt rõ, vài giờ im lặng hoàn toàn trong ngày có thể giúp. Im lặng kéo dài nhiều ngày thì nên theo chỉ định của bác sĩ, không tự làm.
Dùng micro khi được. Ở buổi tập lớn hoặc khi phải phát biểu, dùng micro và loa giúp bạn không phải đẩy giọng.
Nghỉ xong cũng cần khởi động lại. Sau một ngày nghỉ giọng, đừng mở đầu buổi hát bằng tiết mục khó. Giọng vừa nghỉ cần vài phút ngân, rung môi để trở lại trạng thái làm việc, giống như cơ chân sau một ngày nằm yên.
Nước, độ ẩm, giấc ngủ và dạ dày
Những điều dưới đây nghe bình thường nhưng ảnh hưởng thật đến giọng, đặc biệt trong tuần hát dày.
- Uống nước đều trong ngày, không đợi khát. Nước uống không chạm trực tiếp vào dây thanh, nhưng cơ thể đủ nước giúp niêm mạc thanh quản giữ được độ ẩm và độ nhớt phù hợp.
- Không khí ẩm: phòng điều hoà khô làm họng khô nhanh. Hít hơi nước ấm vài phút hoặc đặt máy tạo ẩm khi ngủ giúp làm ẩm trực tiếp đường thở.
- Ngủ đủ: thiếu ngủ làm giọng nặng, mệt và kém linh hoạt vào hôm sau. Tuần biểu diễn không phải tuần để thức khuya.
- Trào ngược dạ dày: ăn no sát giờ ngủ, ăn cay, nhiều dầu mỡ, rượu bia có thể làm trào ngược, kích ứng thanh quản. Dấu hiệu gợi ý gồm giọng khàn buổi sáng, hay phải hắng giọng, cảm giác vướng ở cổ.
- Rượu và thuốc lá: cả hai làm khô và kích ứng niêm mạc. Tiệc sau buổi diễn cũng là lúc giọng dễ hỏng nhất vì vừa uống vừa nói to.
- Thuốc: một số thuốc chống dị ứng, thuốc cảm có thể làm khô họng. Nếu đang dùng thuốc và thấy giọng khô, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, không tự bỏ hay tự thay thuốc.
Không cần chế độ ăn đặc biệt nào. Điều có ích nhất là sự đều đặn: nước, giấc ngủ và bữa ăn không quá muộn.
Giữ giọng ngay trong buổi hát
Những gì bạn làm trong lúc biểu diễn cũng quyết định giọng ngày hôm sau còn tốt hay không, nhất là khi phải hát nhiều buổi liền nhau.
- Xin loa kiểm âm hoặc đứng ở chỗ nghe rõ tiếng mình. Không nghe được giọng mình là lý do số một khiến người hát đẩy giọng to quá mức trên sân khấu.
- Giữ khoảng cách micro ổn định, đủ gần để không phải hát to hơn cần thiết. Để người phụ trách âm thanh chỉnh âm lượng thay vì bạn tự dùng giọng bù.
- Xếp thứ tự bài hợp lý: bài nhẹ mở đầu, bài khó nhất ở giữa chương trình khi giọng đã ấm và chưa mệt, không để dồn vào cuối.
- Để sẵn chai nước ở nhiệt độ phòng, uống từng ngụm nhỏ giữa các bài.
- Giữa các tiết mục, nghỉ nói hẳn thay vì trò chuyện với người xung quanh trong hậu trường ồn.
- Nếu giữa chương trình thấy giọng bắt đầu rè, hạ tông bài sau hoặc hát nhẹ hơn ở đoạn không cần sức, thay vì cố giữ nguyên như lúc tập.
- Kết thúc bằng vài phút hạ giọng và ra khỏi chỗ ồn sớm nếu ngày mai còn hát.
Người phụ trách chương trình thường không biết giọng bạn đang mệt. Nếu cần đổi thứ tự hay bỏ bớt một bài, hãy nói sớm; một chương trình ngắn hơn mà giọng tròn vẫn tốt hơn chương trình đủ bài mà cuối buổi giọng vỡ.
Mẹo dân gian: cái nào dễ chịu, cái nào vô ích
Người Việt có nhiều mẹo "giữ giọng": chanh mật ong, gừng, quất hấp đường phèn, ngậm kẹo bạc hà, thậm chí uống trứng gà sống trước khi hát. Cần nhớ một điều giải phẫu: thức ăn và đồ uống đi xuống thực quản, không đi qua dây thanh. Vì vậy không món nào "bôi trơn" trực tiếp dây thanh được. Những thứ ấm, ngọt nhẹ như nước ấm pha mật ong có thể làm họng dễ chịu và giảm cảm giác khô, đó là lợi ích thật nhưng có giới hạn.
Trứng gà sống không có lợi ích nào được chứng minh cho giọng và có nguy cơ nhiễm khuẩn, nên bỏ. Kẹo bạc hà the mát có thể tạo cảm giác thông thoáng nhưng một số loại làm khô miệng; dùng vừa phải. Đồ uống rất lạnh ngay trước khi hát không gây hại rõ ràng cho mọi người, nhưng nhiều người thấy giọng cứng hơn, nên chọn nước ấm hoặc nhiệt độ phòng cho chắc. Thuốc xịt họng hay viên ngậm có chất gây tê có thể che mất cảm giác đau, khiến bạn hát gắng khi giọng đang có vấn đề, nên tránh dùng để "cố hát".
Dấu hiệu cảnh báo và khi nào cần đi khám
Khàn nhẹ sau một buổi hát nặng rồi hết sau một hai ngày nghỉ là bình thường. Những dấu hiệu dưới đây thì khác.
| Dấu hiệu | Nên làm gì |
|---|---|
| Khàn tiếng kéo dài quá hai tuần dù đã nghỉ | Khám tai mũi họng, đề nghị nội soi thanh quản |
| Mất tiếng đột ngột ngay sau một lần hét hoặc hát gắng | Ngừng hát và nói, đi khám sớm |
| Đau rõ khi hát hoặc khi nói, nhất là đau một bên | Ngừng hát, đi khám |
| Không hát được nốt nhỏ ở vùng cao như trước, kéo dài nhiều ngày | Giảm tải, nếu không cải thiện thì khám |
| Khó thở, khó nuốt, ho ra máu, có khối ở cổ | Đi khám ngay, không chờ |
Chỉ bác sĩ tai mũi họng mới xác định được tình trạng dây thanh qua nội soi. Bài viết này không thay cho việc khám. Đừng tự dùng kháng sinh hay thuốc chống viêm để "cứu" giọng trước buổi diễn; nếu đã có lịch diễn quan trọng mà giọng có vấn đề, hãy đi khám sớm để bác sĩ tư vấn có nên hát hay không.
Câu hỏi thường gặp
Bị khàn tiếng trước ngày diễn một hôm thì làm sao?
Nghỉ nói và hát tối đa trong ngày, uống nước, hít hơi nước ấm, ngủ sớm. Sáng hôm sau khởi động thật nhẹ để kiểm tra. Nếu giọng vẫn khàn rõ, hạ tông các bài, bỏ bài khó, hoặc bàn với nhóm để giảm phần của mình. Đau hay mất tiếng thì không nên cố hát.
Ngày nào cũng hát thì có hại giọng không?
Không, nếu kỹ thuật hợp lý và có thời gian hồi phục. Nhiều người hát mỗi ngày nhiều năm vẫn giữ giọng tốt. Điều có hại là hát gắng, hát quá giới hạn và cộng thêm nói to suốt ngày mà không nghỉ.
Nghỉ giọng hoàn toàn bao lâu là đủ?
Với mệt giọng thông thường, giảm nói và nghỉ hát một hai ngày thường đủ để giọng hồi lại. Im lặng hoàn toàn trong nhiều ngày chỉ nên làm khi bác sĩ chỉ định, chẳng hạn sau một số thủ thuật hoặc chấn thương dây thanh.
Giáo viên, người bán hàng phải nói cả ngày có nên đi hát thêm buổi tối không?
Có thể, nhưng cần tính tổng tải giọng. Những ngày dạy hay nói nhiều, hãy chọn tiết mục nhẹ, hạ tông, khởi động kỹ và dùng micro khi làm việc nếu có. Khàn kéo dài là dấu hiệu cần giảm tải và đi khám.
Hơi nước nóng có làm hỏng giọng không?
Hít hơi nước ấm vừa phải giúp làm ẩm đường thở và thường dễ chịu. Tránh hơi quá nóng có thể gây bỏng niêm mạc, và không cần thêm tinh dầu mạnh vào nước vì có thể gây kích ứng ở một số người.
Khi nào có thể hát lại sau một đợt khàn tiếng?
Khi giọng nói đã trở lại bình thường và bạn hát nhỏ ở vùng cao được mà không rè, không đau. Bắt đầu lại bằng khởi động nhẹ và buổi hát ngắn, tăng dần trong vài ngày. Nếu đã đi khám, làm theo hướng dẫn của bác sĩ.