Muốn hát nốt cao không bị gắt hay bể giọng, bạn cần làm ngược với bản năng: bớt lực chứ không thêm lực, giữ cằm ngang thay vì ngửa lên đuổi theo nốt, và cho phép nguyên âm đổi hình nhẹ khi đi lên. Tiếng gắt xuất hiện khi người hát dùng âm lượng để bù cho độ cao; tiếng bể xuất hiện khi giọng bị kéo quá giới hạn của cách phát âm đang dùng mà không chuyển sang cơ chế nhẹ hơn.
Bài này giải thích ngắn vì sao nốt cao khó, năm lỗi phổ biến nhất của người nghiệp dư, các bài tập đi từ nhẹ đến nặng, và một câu hỏi thực tế mà nhiều người ngại đặt ra: khi nào nên hạ tông bài thay vì cố với. Tầm giọng có thể nới thêm qua luyện tập, nhưng có giới hạn do cấu tạo cơ thể, và biết giới hạn ấy cũng là kỹ năng.
Vì sao lên cao thì giọng dễ gắt
Cao độ của giọng phụ thuộc chủ yếu vào độ dài, độ căng và độ dày của hai dây thanh. Muốn lên cao, một nhóm cơ nhỏ trong thanh quản (cơ nhẫn giáp) kéo dây thanh dài và mỏng ra, giống như lên dây đàn. Người chưa quen thường không nhờ vào cơ chế này mà làm theo cách dễ nhất cơ thể biết: tăng áp lực hơi và siết các cơ quanh cổ. Kết quả là âm to lên, nghe gắt, và cổ có cảm giác thắt. Bạn có thể lên được nốt ấy vài lần, nhưng không lặp lại được cả bài và họng đau sau buổi hát.
Thêm một yếu tố nữa là nguyên âm. Mỗi nguyên âm có một vùng cộng hưởng riêng trong khoang miệng và họng. Khi nốt hát vượt lên cao, nếu giữ nguyên khẩu hình như lúc nói chuyện, cộng hưởng không còn đỡ cho âm thanh, giọng dễ trở nên chói hoặc mỏng hẳn đi. Đó là lý do ca sĩ được đào tạo thường hơi đổi nguyên âm ở nốt cao, một việc người nghe hầu như không nhận ra khi được làm khéo.
Vị trí thanh quản cũng góp phần. Khi nuốt, bạn thấy cục yết hầu nhô lên; khi ngáp, nó hạ xuống. Người hát chưa quen thường để thanh quản bị kéo lên cao dần theo nốt, làm khoang họng hẹp lại và tiếng nghe như bị bóp. Ngược lại, cố đè thanh quản xuống thật thấp lại tạo ra giọng tối, nặng và cũng gây căng. Mục tiêu là để nó ở vị trí ổn định, tương đối thấp như lúc thở bình thường, không nhảy theo từng nốt. Bạn có thể đặt nhẹ ngón tay lên cổ khi trượt giọng lên cao để cảm nhận, nhưng đừng dùng tay ấn giữ.
Năm lỗi phổ biến khi người nghiệp dư với nốt cao
Ngửa cằm lên theo nốt. Cằm ngửa kéo căng cổ trước và làm thanh quản bị đẩy lên cao. Giữ cằm ngang như đang nhìn thẳng vào mắt một người cao bằng mình. Có thể soi gương hoặc quay video góc nghiêng để tự kiểm.
Hát to để chắc ăn. Âm lượng lớn không giúp lên nốt, nó chỉ che việc bạn chưa chuyển được cơ chế. Hãy tập nốt cao ở mức nhỏ và vừa trước, khi đã ổn định mới tăng dần.
Mở miệng thật to. Mở to theo chiều ngang làm tiếng bè và chói. Ở nốt cao, khoảng mở nên dọc hơn ngang, hàm thả xuống tự nhiên, môi không căng sang hai bên.
Nín và dồn hơi trước nốt. Nhiều người thấy nốt cao sắp tới thì gồng bụng, nín hơi chuẩn bị. Áp lực tích lại bật ra cùng lúc, thành tiếng hét. Hãy giữ dòng hơi liền từ chữ trước sang nốt cao như đang hát một câu bình thường.
Nghĩ nốt cao là "lên". Nghe có vẻ lạ, nhưng nhiều giáo viên khuyên học viên nghĩ nốt cao như đi ngang hoặc hơi đi xuống phía sau, để tránh phản xạ vươn người, nhón chân, kéo vai. Đây là hình ảnh hỗ trợ, không phải mô tả giải phẫu, nhưng giúp được rất nhiều người bớt gồng.
Bài tập đi từ nhẹ đến nặng trong hai mươi phút
Tập theo đúng thứ tự, không nhảy cóc. Mỗi bước chỉ chuyển sang bước sau khi bạn làm được mà cổ vẫn thoải mái.
- Rung môi (thổi "brrr" như tiếng xe máy) trượt từ thấp lên cao rồi xuống lại. Rung môi giữ áp lực hơi vừa phải và cho phép giọng đi qua vùng chuyển mà không thắt.
- Thổi qua ống hút và ngân lượn lên xuống. Ống hút tạo sức cản ngược nhẹ, làm dây thanh rung dễ hơn; các nhà khoa học giọng nói như Ingo Titze đã phổ biến bài tập này.
- Ngân "ng" (như cuối chữ "sáng") trượt lên cao bằng giọng nhẹ, có thể là giọng giả thanh, không cố cho to.
- Hát nguyên âm "u" và "i" theo năm nốt đi lên rồi xuống (Đô–Rê–Mi–Fa–Sol–Fa–Mi–Rê–Đô), mỗi lượt nâng nửa cung. Dừng khi bắt đầu thấy gồng.
- Chuyển sang "o" và "a", vẫn năm nốt. Ở hai ba nốt trên cùng, để "a" hơi tròn lại về phía "ơ" hoặc "o".
- Lấy đúng câu khó trong bài, hát bằng rung môi, sau đó bằng "ng", rồi bằng một nguyên âm duy nhất, cuối cùng mới hát lời thật.
Tập ít mà đều tốt hơn tập nhiều một lần. Hai mươi phút mỗi ngày trong vài tuần cho kết quả rõ hơn hai tiếng vào cuối tuần, và an toàn cho giọng hơn hẳn.
Chỉnh nguyên âm ở nốt cao: đổi bao nhiêu là vừa
Đổi nguyên âm không có nghĩa là hát sai chữ. Bạn chỉ dịch hình miệng một chút để cộng hưởng đỡ âm thanh, người nghe vẫn hiểu lời. Bảng sau là gợi ý khởi điểm, mỗi giọng sẽ cần chỉnh khác nhau.
| Nguyên âm khi nói | Ở nốt cao thử dịch về | Lưu ý |
|---|---|---|
| a (như "ta") | hơi tròn về "ơ" hoặc "o" | Tránh "a" bè ngang, nghe chói |
| e, ê | mở dọc hơn, gần "ơ" | Không kéo khoé môi sang hai bên |
| i | thêm chút "ư" hoặc "uy" | "i" thuần ở nốt cao rất dễ the thé |
| u, ô | mở hàm thêm, gần "o" | Tránh chu môi quá chặt làm tiếng bị bịt |
| ư, ơ | giữ gần nguyên, thả hàm | Hai âm này thường dễ hát cao nhất |
Với tiếng Việt, đổi nguyên âm còn phải giữ được thanh điệu để không ra nghĩa khác. Hãy ghi âm và nhờ một người nghe không biết trước lời: nếu họ vẫn chép lại được đúng chữ, bạn đã chỉnh vừa phải.
Giọng giả thanh, giọng pha và chuyện "belting"
Ở nốt cao, người hát có vài lựa chọn về chất giọng. Giọng giả thanh nhẹ và thoáng, dễ lên cao nhưng ít lực, hợp đoạn mềm hoặc đoạn kết nhẹ. Giọng pha là cách cân bằng giữa độ đầy của giọng nói thường và sự linh hoạt của giọng nhẹ; phần lớn người nghiệp dư cần thời gian để tìm ra nó và thường đi qua giai đoạn giọng bị "lật" hay "gãy" ở vùng chuyển. Khi bị lật, đừng cố đè cho bằng được; đó là tín hiệu bạn đang mang quá nhiều sức nặng của giọng trầm lên cao.
Belting là lối hát cao, sáng và mạnh thường nghe trong nhạc kịch và nhạc pop. Nó học được và không tự nhiên gây hại, nhưng đòi hỏi phối hợp hơi, cộng hưởng và độ khép dây thanh khá tinh. Tự học belting chỉ qua video là con đường dễ dẫn tới khàn tiếng. Nếu bạn muốn theo hướng này, nên có người nghe trực tiếp chỉnh cho mình, và luôn dừng khi họng rát. Đau, rát, khàn sau mỗi buổi tập là dấu hiệu sai, không phải dấu hiệu đang tiến bộ.
Lộ trình ba tháng để nới tầm giọng an toàn
Nới tầm giọng là việc của nhiều tuần, không phải của một buổi tối. Lộ trình mẫu dưới đây chia theo tháng, mỗi tuần năm buổi ngắn, và luôn giữ một nguyên tắc: nốt mới chỉ được tính khi bạn hát được nó nhẹ nhàng nhiều lần, không phải khi bạn chạm được nó một lần bằng cách gồng.
- Tháng thứ nhất: chỉ tập rung môi, ống hút và "ng" trượt lên xuống. Ghi lại nốt cao nhất bạn trượt tới được mà không thắt cổ, đây là mốc khởi đầu, không phải mục tiêu.
- Tháng thứ hai: thêm bài năm nốt bằng "u", "i", "o", mỗi tuần nhích thêm nửa cung ở lượt cao nhất nếu cổ vẫn thoải mái. Bắt đầu tập đổi nguyên âm ở hai nốt trên cùng.
- Tháng thứ ba: đưa các nốt mới vào câu hát thật, bắt đầu từ những bài chỉ chạm nốt cao một lần. Mỗi tuần ghi âm cùng một câu để so độ ổn định.
- Cuối mỗi tháng: nghỉ hẳn hai ba ngày, sau đó kiểm lại mốc. Nốt nào sau khi nghỉ vẫn hát được nhẹ nhàng là nốt đã thực sự thuộc về bạn.
Đừng buồn nếu sau ba tháng tầm giọng chỉ rộng thêm hai ba nốt. Phần thay đổi lớn hơn thường là chất lượng: nốt cao cũ nghe tròn hơn, ít gắt hơn và bạn hát được nó cả bài mà họng không mỏi. Đó mới là thứ người nghe nhận ra.
Khi nào nên hạ tông thay vì cố với
Hạ tông không phải là thua. Ca sĩ chuyên nghiệp vẫn hát bài của người khác ở tông khác bản gốc. Bạn nên hạ tông khi:
- Nốt cao nhất của bài nằm ngoài vùng bạn hát được thoải mái năm lần liên tiếp.
- Bạn hát được nốt ấy ở phòng tập nhưng không hát được khi hồi hộp trước người khác.
- Bài có nhiều nốt cao lặp lại, không chỉ một nốt chạm đỉnh rồi xuống.
- Sau khi hát bài đó, giọng bạn khàn hoặc họng rát vào sáng hôm sau.
- Bạn phải đổi hẳn chất giọng (chuyển sang giả thanh) ở chỗ mà bài cần sức mạnh.
Cách làm đơn giản: hạ một nửa cung mỗi lần, hát thử đoạn cao nhất và đoạn thấp nhất của bài. Điểm vừa là chỗ nốt cao còn chỗ dư và nốt thấp chưa bị chìm. Ghi tông đó vào lời bài để lần sau khỏi dò lại.
Nếu hát cùng người đệm đàn, hãy báo tông trước buổi tập chứ không phải lúc lên sân khấu. Người chơi guitar có thể dùng capo, người chơi đàn phím có thể dịch giọng, nhưng cả hai đều cần thời gian làm quen để không lạc hợp âm ở chỗ khó.
Câu hỏi thường gặp
Tầm giọng có nới rộng mãi được không?
Không. Luyện tập giúp bạn dùng được phần tầm giọng vốn có mà trước đây chưa khai thác, thường là vài nốt ở mỗi đầu, và làm các nốt ấy đẹp hơn. Nhưng độ dài và khối lượng dây thanh do cơ thể quyết định, nên mỗi người có giới hạn riêng. Đuổi theo tầm giọng của người khác là cách nhanh nhất để mất giọng.
Ăn uống gì để hát nốt cao tốt hơn?
Không có món nào làm bạn lên cao hơn. Điều có ích là uống đủ nước trong ngày để niêm mạc thanh quản không khô, tránh ăn quá no trước khi hát và hạn chế rượu, thuốc lá. Các mẹo như ngậm chanh mật ong có thể làm họng dễ chịu nhưng không thay được kỹ thuật.
Hát giả thanh nhiều có làm hỏng giọng thật không?
Không. Giả thanh dùng cơ chế nhẹ, thường còn giúp người hát cảm nhận được sự linh hoạt mà giọng nặng không có. Nhiều bài khởi động dùng giả thanh làm bước đầu. Chỉ cần tránh ép giả thanh quá to hoặc quá lâu khi đã mệt.
Có nên nhón chân hay giơ tay khi hát nốt cao không?
Các động tác này thường đi kèm với gồng người, kéo vai và đẩy thanh quản lên, nên phần lớn giáo viên khuyên tránh. Một cử chỉ tay nhẹ đi ngang hoặc đi xuống đôi khi lại giúp bạn bớt vươn người. Thử cả hai trước gương để biết cơ thể mình phản ứng thế nào.
Nam hát được nốt cao như nữ không?
Ở giọng giả thanh, nhiều giọng nam lên được vùng mà giọng nữ trầm vẫn hát, nhưng chất giọng khác. Ở giọng thật, dây thanh nam thường dài và dày hơn nên vùng thoải mái thấp hơn khoảng một quãng tám. So sánh trực tiếp ít ý nghĩa; hãy chọn bài theo vùng giọng của chính mình.
Đang tập mà họng đau thì có nên tập tiếp cho quen không?
Không nên. Đau là tín hiệu dừng. Nghỉ hát và nói ít trong ngày đó, uống nước, hôm sau tập lại nhẹ hơn. Nếu khàn hoặc đau kéo dài quá hai tuần, hoặc mất tiếng đột ngột sau một lần gắng sức, hãy đi khám tai mũi họng để được nội soi thanh quản.