Vibrato là sự dao động đều và có chu kỳ của cao độ, đôi khi kèm theo độ to, khi người hát ngân một nốt. Vibrato tự nhiên thường dao động khoảng năm đến bảy lần mỗi giây quanh nốt chính, đủ nhỏ để tai vẫn nghe ra một nốt duy nhất nhưng làm âm thanh ấm và sống hơn. Ở nhiều người, nó xuất hiện tự nhiên khi giọng thả lỏng và hơi thở ổn định.
Người tự học hay hỏi có nên cố tập rung giọng không. Câu trả lời ngắn: đừng ép. Vibrato là kết quả của một giọng cân bằng hơn là một động tác thêm vào. Bài này giải thích vibrato hoạt động thế nào ở mức hiện biết, phân biệt rung tự nhiên với các kiểu rung lỗi, và cách luyện để rung tự đến.
Vibrato được tạo ra như thế nào
Cơ chế chính xác của vibrato vẫn còn được nghiên cứu. Quan điểm được nhiều nhà khoa học giọng nói chia sẻ là vibrato tự nhiên phát sinh từ sự dao động nhịp nhàng trong hoạt động của các cơ thanh quản điều khiển cao độ, khi các nhóm cơ đối kháng ở trạng thái cân bằng và không bị khoá cứng. Dao động này làm độ căng dây thanh thay đổi lên xuống đều đặn, kéo theo cao độ dao động.
Điều này giải thích vì sao vibrato hay biến mất khi người hát gồng cổ, nín hơi hoặc lo lắng, và xuất hiện khi họ thả lỏng mà vẫn giữ luồng hơi đều. Nó cũng giải thích vì sao những cách tạo rung từ bên ngoài, như lắc hàm, nảy bụng hay rung cổ họng, nghe khác hẳn: chúng tạo dao động ở chỗ khác, không phải từ sự cân bằng trong thanh quản.
Về tốc độ và biên độ, các nghiên cứu âm học thường mô tả vibrato của ca sĩ được đào tạo ở khoảng năm đến bảy chu kỳ mỗi giây, với độ lệch quanh nốt thường dưới một cung. Ở giọng opera, biên độ có thể lớn hơn; ở nhạc phổ thông, vibrato thường nhẹ và hẹp hơn. Đây là mô tả xu hướng, không phải tiêu chuẩn chấm điểm.
Rung tự nhiên và các kiểu rung lỗi
Không phải âm thanh rung nào cũng là vibrato đẹp. Bảng dưới giúp bạn nghe lại bản ghi âm của mình và nhận ra mình đang ở đâu.
| Kiểu rung | Nghe thế nào | Thường do đâu |
|---|---|---|
| Vibrato tự nhiên | Đều, vừa phải, nốt vẫn rõ | Giọng cân bằng, hơi ổn định, cổ thả lỏng |
| Rung dê (nhanh, hẹp) | Rung lăn tăn rất nhanh, nghe run | Căng cổ, siết thanh quản, hồi hộp |
| Rung lắc (chậm, rộng) | Lắc lư chậm, nghe như hai nốt | Đẩy hơi quá mạnh, giọng mệt, cơ yếu theo tuổi |
| Rung bằng hàm hoặc bụng | Đều một cách máy móc, nhìn thấy hàm hoặc bụng nảy | Cố tạo rung từ bên ngoài |
| Thẳng tiếng hoàn toàn | Không dao động | Có thể là lựa chọn phong cách, hoặc do giọng đang gồng |
Hát thẳng tiếng không phải là lỗi. Nhiều phong cách như hát hợp xướng cổ, nhạc dân gian một số vùng hay nhạc pop hiện đại dùng thẳng tiếng có chủ ý. Lỗi là khi bạn không thể chọn: muốn thẳng thì rung, muốn rung thì thẳng, hoặc chỉ rung được bằng cách lắc hàm.
Vì sao không nên cố ép vibrato
Ép rung thường tạo ra rung giả. Khi cố "làm" rung, phần lớn người mới dùng hàm, cằm hay bụng để lắc. Âm thanh nghe máy móc và dễ bị người nghe nhận ra ngay.
Rung giả có thể thành thói quen khó bỏ. Một khi đã quen lắc hàm mỗi khi ngân, rất khó tách ra sau này. Nhiều giáo viên mất hàng tháng giúp học viên bỏ thói quen này.
Rung che mất cao độ lệch. Rung rộng có thể che việc nốt chưa chuẩn, và người tập không nhận ra mình hát lệch. Hát thẳng tiếng đúng cao độ trước giúp bạn có nền chắc.
Vibrato thật sẽ đến khi giọng sẵn sàng. Ở nhiều người, sau một thời gian tập hơi thở và thả lỏng, vibrato xuất hiện mà không cần làm gì thêm. Một số người cần thêm bài tập dao động có chủ ý, nhưng vẫn trên nền giọng đã thả lỏng.
Không phải ai cũng cần nhiều vibrato. Tuỳ phong cách bạn hát. Một giọng hát nhạc dân gian hay ca khúc nhẹ với ít vibrato vẫn đẹp và đúng chất. Bài hát và phong cách mới là thứ quyết định lượng rung, không phải thói quen.
Lộ trình để vibrato tự đến
Lộ trình dưới đây đi từ nền tảng đến bài tập dao động có chủ ý. Mỗi giai đoạn có thể mất vài tuần; đừng nhảy sang bước sau khi bước trước chưa ổn.
- Ngân thẳng một nốt ở vùng thoải mái trong tám đến mười giây, âm đều, không run, không xì hơi. Đây là nền móng: chưa ngân thẳng ổn định được thì chưa nên nghĩ đến rung.
- Kiểm tra độ thả lỏng: đặt ngón tay nhẹ dưới cằm và lên hai bên hàm khi ngân. Nếu thấy cơ cứng hoặc hàm run, tập thả lỏng trước.
- Ngân thẳng rồi để nốt "thả ra" ở cuối, giống như thở phào sau khi giữ. Nhiều người thấy vibrato nhẹ xuất hiện ở đây một cách tự nhiên.
- Bài dao động có chủ ý: luân phiên chậm giữa hai nốt cách nhau nửa cung, khoảng hai lần mỗi giây, bằng giọng nhẹ. Tăng dần tốc độ qua nhiều ngày lên ba, bốn, năm lần mỗi giây, đồng thời thu hẹp khoảng cách. Đến một lúc, dao động có chủ ý chuyển sang cảm giác tự chạy.
- Đưa vào bài hát: chọn những nốt ngân dài ở cuối câu, hát thẳng ở đầu nốt và cho phép rung nở ra ở phần sau.
- Ghi âm và so với bảng ở trên. Nếu nghe thấy rung dê hay rung lắc, quay lại bước thả lỏng.
Đừng dùng hàm hay bụng ở bài dao động có chủ ý. Soi gương: nếu thấy cằm, hàm hay bụng nảy theo nhịp rung, bạn đang tạo rung từ bên ngoài.
Vibrato trong các phong cách hát
Cùng là vibrato nhưng mỗi phong cách dùng một cách. Nghe nhiều phong cách giúp bạn chọn cách phù hợp với bài mình hát.
- Thanh nhạc cổ điển, opera: vibrato gần như liên tục trên các nốt ngân, là một phần của chất giọng được đào tạo.
- Hát hợp xướng: thường hạn chế vibrato để các giọng hoà vào nhau; nhiều người chỉ huy yêu cầu hát thẳng tiếng hơn ở một số tác phẩm.
- Nhạc pop phổ thông: hay hát thẳng ở đầu nốt và để rung xuất hiện ở cuối nốt dài, tạo cảm xúc ở cuối câu.
- Ca khúc trữ tình Việt Nam: nhiều giọng hát dùng ngân rung khá rõ ở nốt cuối câu, đi kèm luyến láy. Đây là đặc điểm phong cách được nhiều người nghe yêu thích.
- Dân ca và các lối hát truyền thống: có những kỹ thuật rung, nhấn, láy riêng của từng lối, không đồng nhất với vibrato phương Tây. Muốn học nên học từ người hát lối đó.
- Nhạc jazz, nhạc kịch: vibrato được dùng có chọn lọc như một công cụ biểu cảm, có lúc thẳng, có lúc rung.
Phân biệt vibrato với luyến láy: vibrato là dao động đều quanh một nốt, luyến láy là chuyển qua một vài nốt khác nhau có chủ ý để trang trí. Hai thứ có thể đi cùng nhau nhưng là hai kỹ năng riêng.
Những hiểu lầm phổ biến về vibrato
Vibrato là chủ đề có nhiều lời khuyên truyền miệng, một số đúng một phần, một số dễ làm người tập đi sai hướng.
- "Vibrato đến từ cơ bụng." Cơ bụng tham gia giữ luồng hơi ổn định, là điều kiện để vibrato tự nhiên xuất hiện, nhưng dao động cao độ không được tạo ra bằng cách nảy bụng theo nhịp.
- "Ai có vibrato là hát giỏi." Vibrato chỉ là một đặc điểm của âm thanh. Người có vibrato đẹp vẫn có thể hát lệch nhịp, sai lời, thiếu cảm xúc.
- "Không có vibrato là giọng bị khoá." Thẳng tiếng có thể do gồng, nhưng cũng có thể là lựa chọn phong cách hoặc đơn giản là giọng chưa tới giai đoạn đó. Đừng vội lo.
- "Rung càng nhiều càng truyền cảm." Rung liên tục trên mọi nốt, kể cả nốt ngắn, làm câu hát nặng và mệt tai. Truyền cảm thường đến từ chỗ biết khi nào rung, khi nào không.
- "Tập rung bằng cách lắc nhẹ thanh quản bằng tay." Đây là cách tạo rung từ bên ngoài, không giúp hình thành vibrato thật và có thể gây khó chịu vùng cổ.
Nếu một lời khuyên đòi bạn dùng bộ phận nào đó lắc theo nhịp rung, hãy cẩn trọng. Vibrato tự nhiên là thứ bạn cho phép xảy ra, không phải thứ bạn tự tay tạo ra.
Khi giọng run không kiểm soát được
Có những trường hợp tiếng rung không phải vibrato mà là dấu hiệu cần chú ý. Ở người lớn tuổi, giọng có thể dần trở nên rung lắc rộng và chậm do cơ yếu đi theo tuổi; tập hơi thở và giữ giọng hoạt động đều đặn giúp kiểm soát tốt hơn, nhưng không đưa giọng về hẳn như trẻ. Ở người hát gắng lâu năm, rung lắc cũng có thể là dấu hiệu giọng bị lạm dụng.
Nếu giọng run cả khi nói chuyện bình thường, không chỉ khi hát, hoặc run kèm theo run tay, run đầu, giọng bị ngắt quãng, nghẹn từng đợt, bạn nên đi khám. Bác sĩ tai mũi họng có thể kiểm tra dây thanh và giới thiệu sang chuyên khoa thần kinh nếu cần. Những tình trạng này không thể sửa bằng bài tập thanh nhạc và không nên tự đoán bệnh qua mạng.
Còn với phần lớn người tập, giọng run khi hát chủ yếu là do hồi hộp. Khi đứng trước người khác, cơ thể căng lên, hơi thở nông, giọng run theo. Thở ra dài trước khi hát, chọn bài vừa sức và hát trước người thân nhiều lần trước khi hát cho đám đông là cách xử lý hiệu quả nhất.
Câu hỏi thường gặp
Có người sinh ra đã có vibrato không?
Nhiều người có vibrato xuất hiện tự nhiên ngay từ khi bắt đầu hát, thường là những người có giọng thả lỏng và hơi thở ổn định một cách bản năng. Những người khác cần tập nền tảng một thời gian mới thấy rung xuất hiện. Cả hai trường hợp đều bình thường.
Vibrato của trẻ em có không?
Trẻ nhỏ thường hát thẳng tiếng, giọng nhẹ và trong. Không nên dạy hay ép trẻ tạo rung, vì trẻ dễ bắt chước bằng cách lắc cổ hoặc hàm. Hát đúng cao độ, vui vẻ và vừa giọng là đủ cho tuổi nhỏ.
Rung dê có sửa được không?
Thường sửa được, vì nguyên nhân chính là căng cứng. Tập thả lỏng cổ và hàm, ngân thẳng nhẹ ở vùng thoải mái, giảm áp lực hơi và hát ở âm lượng vừa. Ghi âm đều để theo dõi. Nếu đã tập lâu mà vẫn không thay đổi, nên có người nghe trực tiếp.
Vibrato có làm giọng hay hơn không?
Vibrato làm âm thanh ấm và có chiều sâu hơn ở nhiều phong cách, nhưng không tự làm giọng hay. Một giọng đúng cao độ, rõ lời, biểu cảm mà ít rung vẫn hay hơn một giọng rung nhiều mà lệch nốt. Hãy coi vibrato là một màu, không phải điều kiện bắt buộc.
Có thể tắt vibrato khi cần hát thẳng không?
Có, và đây là kỹ năng đáng tập, đặc biệt nếu bạn hát hợp xướng hoặc hát bè. Hát thẳng nhưng vẫn thả lỏng, không gồng cổ để chặn rung. Luyện ngân thẳng rồi để rung, rồi lại thẳng, giúp bạn điều khiển được cả hai.
Ứng dụng có đo được vibrato không?
Một số ứng dụng hiển thị cao độ theo thời gian cho thấy đường dao động khi bạn ngân, giúp thấy rung đều hay không đều, nhanh hay chậm. Đó là công cụ tham khảo tốt, nhưng tai bạn và người nghe vẫn là thước đo chính.