Hát bè là hát một giai điệu khác đồng thời với giai điệu chính, sao cho hai hoặc nhiều giọng hoà vào nhau thành hợp âm. Với người mới, cách dễ bắt đầu nhất là bè ba: hát song song với giai điệu chính, cách nó một quãng ba ở phía trên hoặc phía dưới. Kỹ năng khó nhất không phải tìm nốt bè mà là giữ được bè khi tai cứ bị kéo về giai điệu quen.
Bài này đi theo trình tự một người mới cần: hiểu bè là gì, luyện tai trước khi luyện giọng, cách tìm bè ba, mẹo giữ bè, quy trình tập bè cho một nhóm bạn, và cách hát bè ứng tác khi ngồi hát cùng nhau. Bạn không cần đọc được nốt nhạc, nhưng một cây đàn hoặc ứng dụng đàn trên điện thoại sẽ giúp rất nhiều.
Bè chính, bè phụ và vì sao quãng ba dễ nghe
Trong một bài hát có bè, giai điệu chính là thứ người nghe nhận ra và nhớ; các bè còn lại tô màu cho nó. Bè có thể đi song song với giai điệu, đi ngược chiều, ngân dài trên một nốt trong khi giai điệu chạy, hay chỉ xuất hiện ở điệp khúc. Ở nhóm hát nghiệp dư, bè đơn giản nhất và phổ biến nhất là bè song song cách một quãng ba.
Quãng ba dễ nghe vì hai nốt cách nhau như vậy hoà vào nhau êm, tạo cảm giác ấm và đầy, là thành phần cơ bản của hợp âm ba nốt trong âm nhạc phương Tây. Khi giai điệu đi Đô–Rê–Mi, bè ba trên đi Mi–Fa–Sol, bè ba dưới đi La–Si–Đô ở quãng tám thấp hơn. Quãng sáu là "anh em" của quãng ba: bè ba trên hạ xuống một quãng tám thì thành bè sáu dưới. Hai quãng này chiếm phần lớn cách hát bè trong nhạc phổ thông.
Một chi tiết quan trọng: bè ba không phải lúc nào cũng cách đều một khoảng cố định. Trong một giọng trưởng, có quãng ba lớn và quãng ba nhỏ xen nhau tùy vị trí nốt. Người mới không cần tính toán điều này; nếu bạn bám theo các nốt của thang âm thay vì giữ nguyên khoảng cách, bè sẽ tự nhiên đúng.
Luyện tai trước, luyện giọng sau
Người không nghe ra bè thì không thể giữ bè. Các bước dưới đây giúp tai quen với việc nghe hai giọng cùng lúc.
- Chọn một bản thu có hát bè rõ, như một nhóm hát hoặc song ca có đoạn hoà giọng. Nghe nhiều lần chỉ để tìm giọng phụ, bỏ qua giai điệu chính.
- Khi đã nghe ra, ngân nhẹ theo giọng phụ, không hát lời. Nếu bị trượt về giai điệu chính, dừng lại, nghe lại rồi thử tiếp.
- Dùng đàn: chơi một nốt, hát nốt đó; sau đó chơi nốt cách một quãng ba phía trên và hát tiếp. Cho đàn chơi hai nốt cùng lúc, bạn hát nốt trên, rồi nốt dưới.
- Thu âm chính bạn hát giai điệu một câu ngắn. Phát lại và hát bè ba lên trên. Đây là cách tập bè một mình hiệu quả nhất vì "bạn diễn" không bao giờ mệt.
- Đổi vai: thu bè, phát lại và hát giai điệu. Làm được cả hai chiều nghĩa là tai bạn đã tách được hai giọng.
Đừng vội tập với người thật khi chưa qua được bước bốn. Hát bè bên cạnh một người hát to giai điệu là bài khó nhất, nên để dành sau cùng.
Tìm bè ba cho một giai điệu bằng tên nốt
Ví dụ giả định dưới đây dùng một giai điệu đơn giản ở giọng Đô trưởng, không phải bài hát có thật. Mỗi nốt của giai điệu được nâng lên hai bậc trong thang âm để có bè trên, hạ xuống một bậc rồi lấy quãng tám thấp để có bè dưới.
| Giai điệu chính | Bè ba trên | Bè sáu dưới (bè trên hạ quãng tám) | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Đô | Mi | Mi thấp | Mở đầu ở nốt chủ, nghe rất vững |
| Rê | Fa | Fa thấp | Quãng ba nhỏ, nghe tối hơn một chút |
| Mi | Sol | Sol thấp | Hai nốt đều thuộc hợp âm Đô |
| Fa | La | La thấp | Thuộc hợp âm Fa |
| Sol | Si | Si thấp | Chuẩn bị quay về |
| Đô | Mi | Mi thấp | Kết thúc yên ổn |
Với bài thật, bè ba song song đôi khi tạo ra nốt nghe "lạ" so với hợp âm đệm ở chỗ đó. Khi gặp, người hát bè thường đổi sang một nốt khác thuộc hợp âm, hoặc ngân giữ nốt cũ. Đây là lúc tai quan trọng hơn bảng: nghe thấy chói thì đổi. Các quy tắc hoà âm sâu hơn thuộc về phần sáng tác và phối khí, người hát bè nghiệp dư không cần đi tới đó.
Mẹo giữ bè khi bên cạnh có người hát giai điệu
Thuộc bè như thuộc một bài riêng. Hát bè một mình nhiều lần cho tới khi bè tự có "giai điệu" trong đầu bạn. Người chỉ biết bè dưới dạng "cách giai điệu một quãng ba" sẽ bị kéo ngay khi nghe giai điệu.
Che một bên tai. Đặt lòng bàn tay khum lên một tai khi hát. Bạn nghe rõ giọng mình hơn qua xương và tay, trong khi vẫn nghe người kia. Đây là động tác quen thuộc của nhiều ca sĩ phòng thu.
Đứng đúng chỗ. Khi mới tập, đứng cạnh người cùng bè hoặc đứng xa người hát giai điệu một chút. Khi đã vững, đổi lại để tập giữ bè trong điều kiện khó hơn.
Nghe bè trầm hoặc hợp âm đệm. Người hát bè giỏi thường neo vào tiếng đàn hoặc giọng bass thay vì giai điệu. Hợp âm cho bạn biết nốt bè của mình có thuộc nó không.
Hát nhỏ hơn giai điệu. Bè là phần tô màu. Hát to bằng hoặc to hơn giai điệu làm người nghe lẫn lộn, và cũng làm bạn khó nghe người kia để hoà vào.
Bắt đầu bằng âm "u". Tập bè bằng một nguyên âm trước khi hát lời. Lời bài hát kéo bạn về giai điệu quen nhanh hơn bạn nghĩ.
Quy trình tập bè cho một nhóm bạn
Nhóm ba bốn người muốn hát một bài có bè cho buổi liên hoan, đám cưới bạn bè hay buổi văn nghệ cơ quan có thể theo trình tự sau. Mỗi buổi tập nên ngắn, khoảng bốn mươi lăm phút, và có ghi âm.
- Chọn bài và tông chung: bài có giai điệu không quá rộng, tông sao cho cả người hát giai điệu lẫn người hát bè đều nằm trong vùng thoải mái.
- Cả nhóm thuộc giai điệu: ai cũng hát được giai điệu chính trước khi chia bè. Điều này giúp mọi người hiểu bài và biết bè mình đang tô cho cái gì.
- Chia bè và chỉ bè ở điệp khúc: lần đầu chỉ hát bè ở điệp khúc, phiên khúc để một giọng. Khối lượng ít, dễ thành công, tạo động lực.
- Tập từng bè riêng: mỗi người tự tập bè của mình với bản ghi âm giai điệu ở nhà vài ngày.
- Ghép chậm: buổi tập chung bắt đầu ở tốc độ chậm, từng câu, rồi mới cả đoạn.
- Đổi chỗ đứng và nghe lại: ghi âm buổi tập, nghe chung, tìm chỗ bè lệch hoặc to quá.
- Tổng duyệt với nhạc đệm thật: ít nhất một lần với đàn hoặc nhạc nền sẽ dùng khi biểu diễn, vì âm thanh xung quanh làm thay đổi khả năng nghe nhau.
Nếu dùng nhạc nền có sẵn để hát, hãy nhớ nhiều bản nhạc nền đã có sẵn bè thu chìm; kiểm tra để bè của nhóm không đá với bè trong bản nền.
Lỗi phổ biến của người mới hát bè
Phần lớn các lỗi dưới đây đều đến từ một nguyên nhân: tai chưa tách được hai giọng. Biết trước giúp bạn nhận ra mình đang mắc lỗi nào khi nghe lại bản ghi âm buổi tập.
- Bị kéo theo giai điệu: đang hát bè thì trượt về hát đồng âm với người kia, thường ở chữ đầu câu hoặc chỗ giai điệu nhảy quãng. Khắc phục bằng cách thuộc bè riêng thật kỹ ở chính chỗ đó.
- Bè đúng nốt nhưng sai nhịp: người hát bè vào chậm hơn hoặc nhả chữ khác giai điệu, khiến hai giọng không hoà. Bè song song cần vào và ngắt cùng lúc, thở cùng chỗ với giai điệu.
- Bè to hơn giai điệu: người nghe không còn nhận ra bài. Thường do người hát bè hồi hộp nên đẩy giọng để giữ mình khỏi bị kéo.
- Bè ở khắp nơi: hát bè từ đầu tới cuối bài làm mất điểm nhấn. Bè xuất hiện ở điệp khúc hoặc đoạn cao trào mới có tác dụng.
- Nguyên âm khác nhau: một người mở "a" rộng, người kia hẹp, hai giọng nghe như hai bài. Thống nhất cách phát âm từng chữ dài trong nhóm.
- Bè ngoài vùng giọng: cố hát bè ba trên khi giai điệu đã cao, kết quả là bè gắt và chênh phô. Đổi sang bè dưới hoặc bè sáu.
Sửa lỗi bè hiệu quả nhất khi cả nhóm cùng nghe bản ghi âm và nói thẳng với nhau. Hãy thống nhất trước rằng góp ý là cho bài hát, không phải cho người hát.
Hát bè ứng tác khi ngồi hát cùng bạn bè
Không phải lúc nào cũng có thời gian tập. Ngồi quanh cây đàn với bạn bè, bạn có thể thử bè ứng tác theo vài nguyên tắc. Đầu tiên, chỉ thêm bè ở đoạn bạn đã thuộc giai điệu thật kỹ, thường là điệp khúc. Thứ hai, bắt đầu bằng cách ngân một nốt chung thuộc hợp âm đang đệm, giữ nốt đó trong khi giai điệu chạy, chỉ đổi khi hợp âm đổi. Đây là kiểu bè dễ nhất và ít sai nhất.
Khi đã quen, chuyển sang bè ba song song ở những câu đi liền bậc. Ở chỗ giai điệu nhảy quãng xa hay nốt bè nghe chói với tiếng đàn, quay lại ngân nốt chung. Hát nhỏ, và quan sát người hát giai điệu: nếu họ có vẻ bị bạn kéo lệch, lùi lại hát nhỏ hơn hoặc ngừng bè. Hát bè giữa bạn bè là để cả nhóm thấy vui, không phải để thể hiện, và một bè vừa phải ở một hai câu điệp khúc thường đủ làm cả bài sáng lên.
Câu hỏi thường gặp
Không đọc được nốt nhạc có hát bè được không?
Được. Nhiều người hát bè hoàn toàn bằng tai, học qua bản ghi âm và qua việc hát cùng người khác. Biết đọc nốt giúp học bè mới nhanh hơn và dễ trao đổi với nhóm, nhưng không phải điều kiện bắt buộc để bắt đầu.
Giọng trầm nên hát bè trên hay bè dưới?
Thường là bè dưới, vì nó nằm trong vùng thoải mái của giọng trầm. Tuy nhiên điều quyết định là vị trí của giai điệu: nếu giai điệu đã thấp, bè dưới có thể chìm quá sâu, khi đó giọng trầm có thể hát bè sáu hoặc bè ba trên nếu vẫn vừa sức.
Hai người hát bè, nam hát giai điệu và nữ hát bè thì thế nào?
Rất phổ biến. Giọng nữ thường hát bè ba trên giai điệu của nam, ở cao độ thực tế cao hơn nam khoảng một quãng tám cộng một quãng ba. Cần chọn tông sao cho giai điệu vừa giọng nam và bè vẫn trong vùng thoải mái của nữ.
Vì sao hát bè một mình thì đúng, hát cùng người khác lại lệch?
Vì khi có giọng thật bên cạnh, tai bạn bị cuốn về giai điệu, nhất là khi người kia hát to hoặc đứng gần. Đây là giai đoạn ai cũng trải qua. Tập với bản ghi âm giai điệu ở âm lượng tăng dần, che một tai và đứng xa hơn một chút lúc đầu sẽ giúp bạn quen.
Có ứng dụng nào giúp tập bè không?
Bất kỳ ứng dụng ghi âm nhiều lớp nào trên điện thoại hay máy tính đều dùng được: thu giai điệu ở một lớp, hát bè ở lớp khác, nghe lại cả hai. Ứng dụng chỉnh dây hiển thị nốt cũng giúp kiểm tra từng nốt bè. Không cần phần mềm chuyên dụng đắt tiền.
Nhóm hát nên có bao nhiêu bè là vừa?
Với nhóm bạn mới tập, một giai điệu và một bè là đủ thử thách. Ba bè chỉ nên thêm khi mọi người đã vững, và cần ít nhất một người giữ được bè chắc. Nhiều bè mà bè nào cũng chông chênh nghe kém hơn hẳn một bè hát tròn.